Wyrażenie o nieobrzezanych uszach zaskakuje, bo obrzezanie kojarzymy z jednym konkretnym obrzędem. Hebrajski używa jednak tej kategorii znacznie szerzej: mówi o nieobrzezanych uszach, wargach, sercu, a nawet o nieobrzezanych owocach młodego drzewa. Wspólny mianownik nie jest anatomiczny, lecz funkcjonalny — coś jest jeszcze niedopuszczone do użytku.
Punkt wyjścia
Podstawowe znaczenie jest oczywiście dosłowne i dotyczy przynależności do przymierza. Synowie Jakuba odmawiają wydania siostry i powołują się właśnie na to:
I powiedzieli im: Nie możemy dać naszej siostry nieobrzezanemu mężczyźnie, gdyż byłaby to dla nas hańba.
Rdz 34,14
Na tym tle rozwija się użycie przenośne. Nieobrzezany to ktoś spoza, ktoś nieprzygotowany, ktoś, kto nie ma dostępu.
Uszy, wargi, serce
Jeremiasz opisuje w ten sposób ludzi, którzy fizycznie słyszą, a mimo to nie przyjmują tego, co słyszą. Zdanie samo tłumaczy, o co chodzi — o niemożność słuchania:
Do kogo będę mówić i kogo ostrzegę, aby słyszeli? Oto ich uszy są nieobrzezane, tak że nie mogą słuchać. Oto słowo Pana uważają za hańbę i nie mają w nim upodobania.
Jr 6,10
Mojżesz używa tej samej kategorii do własnej mowy. Nie skarży się na wadę wymowy w sensie medycznym, lecz stwierdza, że jego usta nie nadają się do zadania:
Mojżesz zaś odpowiedział przed Panem: Oto synowie Izraela nie posłuchali mnie, jakże więc posłucha mnie faraon? Jestem przecież nieobrzezanych warg.
Wj 6,12
Mojżesz zaś odpowiedział przed Panem: Oto jestem nieobrzezanych warg, jakże posłucha mnie faraon?
Wj 6,30
Trzeci obszar to serce, opisany w Torze i u proroków. Szczepan zbiera wszystkie te obrazy w jednym zdaniu, co pokazuje, że tworzyły spójną grupę:
Ludzie twardego karku, nieobrzezanego serca i uszu! Wy zawsze sprzeciwiacie się Duchowi Świętemu. Jak wasi ojcowie, tak i wy!
Dz 7,51
Owoce młodego drzewa
Najbardziej zaskakujące użycie znajduje się w przepisie rolniczym. Owoce drzewa w pierwszych trzech latach są nazwane nieobrzezanymi i nie wolno ich jeść:
A gdy wejdziecie do ziemi i zasadzicie wszelkie drzewa dające owoc, wtedy będziecie uważać ich owoce za nieobrzezane. Przez trzy lata będziecie je mieć za nieobrzezane, nie będziecie ich jeść.
Kpł 19,23
Lecz w czwartym roku wszystkie ich owoce będą poświęcone jako ofiara na chwałę Pana.
Kpł 19,24
A w piątym roku będziecie jeść ich owoc, aby mnożył się wam jego urodzaj. Ja jestem Pan, wasz Bóg.
Kpł 19,25
To miejsce rozstrzyga sens całej kategorii. Owoc nie ma przecież napletka ani żadnej wady — jest po prostu jeszcze nie do wzięcia. Nieobrzezany znaczy więc: niedopuszczony, niegotowy, poza zasięgiem użycia. Dopiero z tym rozumieniem inne wystąpienia stają się jasne.
Ezechiel stosuje tę samą logikę do świątyni, mówiąc o dwóch rodzajach nieobrzezania równocześnie — serca i ciała — jako o warunku niedopuszczenia:
Wprowadziliście tu cudzoziemców nieobrzezanych na sercu i nieobrzezanych na ciele, aby przebywali w mojej świątyni i zbezcześcili mój dom, gdy ofiarowaliście mój chleb, tłuszcz i krew, a oni łamali moje przymierze przez wszystkie wasze obrzydliwości.
Ez 44,7
Tak mówi Pan Bóg: Żaden cudzoziemiec nieobrzezany na sercu i nieobrzezany na ciele nie wejdzie do mojej świątyni, żaden spośród cudzoziemców, którzy są wśród synów Izraela.
Ez 44,9
Przepis o owocach ma jeszcze jedną cechę, która pomaga zrozumieć całą kategorię: stan nieobrzezania jest w nim czasowy i kończy się sam, po upływie wyznaczonego okresu. Nic w drzewie się nie zmienia poza tym, że mija czas. Nieobrzezany nie znaczy więc zepsuty ani odrzucony — znaczy jeszcze nie ten etap.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to czytanie zwrotu jako obelgi. Nie chodzi o wyzwisko, lecz o stwierdzenie stanu — coś nie jest przygotowane do tego, do czego miało służyć.
Drugi błąd to szukanie w tych wyrażeniach opisu fizycznej wady. Ani uszy, ani wargi, ani owoce nie mają żadnego defektu; kategoria dotyczy dostępu i dopuszczenia, nie budowy.
Trzeci błąd polega na oddzielaniu tych obrazów od siebie. W tekstach występują razem i wzajemnie się tłumaczą — kto zrozumie przepis o owocach, zrozumie też, dlaczego prorok mówi o uszach.
Czwarty błąd to przeoczenie, że wyrażenie działa zawsze w kierunku wezwania. Tam, gdzie tekst mówi o nieobrzezanych uszach albo sercu, prawie zawsze pojawia się obok żądanie zmiany, a nie ostateczny wyrok.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy dla mówiących po hebrajsku wszystkie te użycia łączyły się w jedno pojęcie, czy funkcjonowały jako osobne zwroty o podobnym brzmieniu. Nie wiemy też, dlaczego akurat trzy lata wyznaczają okres, w którym owoce są nieobrzezane — przepis podaje liczbę bez uzasadnienia, a próby wyjaśniania jej agronomią pozostają domysłem. Wreszcie nie jest jasne, czy kolejność powstawania tych użyć da się w ogóle ustalić: czy najpierw był obrzęd, a potem przenośnie, czy szersza kategoria istniała już wcześniej.
Zobacz też: Obrzezanie (brit mila) · Szczepan · Ezechiel · Jeremiasz — znaczenie imienia · Mojżesz — znaczenie imienia
