Część mów prorockich nie jest kazaniem ani skargą. Ma budowę sprawy sądowej i posługuje się słownictwem procesowym. Hebrajski termin, który w tych fragmentach wraca, to רִיב (rîb) — spór, sprawa sądowa; w tekście występuje zarówno jako czasownik, jak i rzeczownik, między innymi u Micheasza, Ozeasza i Jeremiasza.
Rozpoznanie gatunku nie jest ćwiczeniem literackim. Ma skutek praktyczny: zdanie, które w oderwaniu brzmi jak wybuch złości, w ramach procesu okazuje się punktem procedury, a pytanie, które wygląda na retoryczne, okazuje się wezwaniem do odpowiedzi. Poniżej elementy, po których taką mowę da się rozpoznać, każdy na konkretnym fragmencie.
Wezwanie świadków
Słuchajcie, niebiosa, a ty, ziemio, nakłoń ucha. Pan bowiem przemówił: Wychowałem i wywyższyłem synów, ale oni zbuntowali się przeciw mnie.
Iz 1,2
Otwarcie nie jest ozdobą. Wezwanie nieba i ziemi to formuła znana z Tory, gdzie oba te elementy zostają ustanowione świadkami przymierza.
Słuchajcie, niebiosa, a będę mówić; niech i ziemia słucha słów moich ust.
Pwt 32,1
Biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że położyłem przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz więc życie, abyś żył, ty i twoje potomstwo;
Pwt 30,19
Skoro świadkowie zostali powołani przy zawieraniu umowy, ich przywołanie oznacza, że umowa jest przedmiotem sprawy. Czytelnik, który to widzi, wie od pierwszego wersetu, o co toczy się rzecz.
Zarzut
Zdumiejcie się nad tym, niebiosa, ulęknijcie i bardzo się zatrwóżcie, mówi Pan; Bo mój lud popełnił podwójne zło: opuścił mnie, źródło żywych wód, i wykopał sobie cysterny, cysterny popękane, które nie mogą utrzymać wody.
Jr 2,12-13
Zarzut jest wyliczony i policzony: dwa czyny, nazwane podwójnym złem. Taka konstrukcja nie służy emocjom, tylko porządkowi — punkty aktu oskarżenia da się rozpatrywać osobno.
Słuchajcie słowa Pana, synowie Izraela, bo Pan wnosi skargę przeciwko mieszkańcom tej ziemi, gdyż nie ma prawdy ani żadnego miłosierdzia, ani poznania Boga w ziemi.
Oz 4,1
Ozeasz nazywa rzecz wprost, mówiąc o skardze wniesionej przeciw mieszkańcom ziemi, i podaje listę braków. Lista jest zamknięta i wyliczalna, czyli sprawdzalna.
Głos oskarżonego
Mój ludu, cóż ci uczyniłem? W czym ci się uprzykrzyłem? Zeznaj przeciwko mnie.
Mi 6,3
Ten fragment odwraca role w sposób, który w mowie religijnej jest rzadki. Oskarżający oddaje głos oskarżonemu i wzywa go do zeznania przeciwko sobie. Pytania nie są retoryczne w formie — są wezwaniem do odpowiedzi, na którą procedura przewiduje miejsce.
Słuchajcie tego, co mówi Pan: Wstań, spieraj się z górami i niech pagórki słuchają twego głosu. Słuchajcie, góry, sporu Pana, i najmocniejsze fundamenty ziemi, bo Pan wiedzie spór ze swoim ludem i rozprawia się z Jerozolimą.
Mi 6,1-2
Trybunałem są tu góry i fundamenty ziemi. To ten sam mechanizm, co u Izajasza: świadek trwalszy niż strony sporu.
Wyrok i propozycja ugody
Chodźcie teraz, a rozsądźmy, mówi Pan: Choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybieleją; choćby były czerwone jak karmazyn, staną się białe jak wełna.
Iz 1,18
Rozpoznanie gatunku nie przesądza wyniku. W środku procesu pada propozycja rozstrzygnięcia polubownego, sformułowana wprost jako wezwanie do wspólnego rozsądzenia sprawy. Tam, gdzie wyrok zapada, mowa wskazuje na konkretne kategorie przewinień.
I zbliżę się do was na sąd, i będę rychłym świadkiem przeciwko czarownikom, przeciwko cudzołożnikom, przeciwko krzywoprzysięzcom, przeciwko tym, którzy uciskają najemników przy ich zapłatach oraz wdowy i sieroty i krzywdzą cudzoziemca, a nie boją się mnie, mówi Pan zastępów.
Ml 3,5
Co to zmienia w lekturze
Po pierwsze, pytania w takich fragmentach są elementem procedury, a nie wyrazem emocji — nie należy ich czytać jak westchnień. Po drugie, wyliczenia to punkty zarzutu, więc każdy z nich ma odrębne znaczenie i nie jest nagromadzeniem synonimów. Po trzecie, obecność świadków kosmicznych sygnalizuje, że sprawa dotyczy przymierza jako całości, a nie pojedynczego wykroczenia.
Praktyczny wniosek jest taki, że przy takim fragmencie warto zapytać najpierw o rolę: kto tu jest stroną, kto świadkiem, a kto sędzią. Odpowiedź zwykle znajduje się w pierwszych dwóch wersetach.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy prorocy świadomie naśladowali procedurę sądową, czy po prostu mówili językiem publicznym swoich czasów, w którym sąd był codziennością przy bramie miasta. Nie wiemy, gdzie te mowy wygłaszano ani czy któraś z nich została wypowiedziana w realnym postępowaniu. Nie wiemy też, czy słuchacze mieli możliwość odpowiedzi, do której wzywa Micheasz.
Nie wiemy również, jak daleko sięga sama analogia. Proces zakłada bezstronnego sędziego, a w tych mowach stroną oskarżającą i orzekającą jest ta sama osoba. Pismo nie tłumaczy tej różnicy i nie próbuje jej ukryć — u Micheasza wręcz wzywa oskarżonego do zeznania. Napięcie pozostaje w tekście nierozwiązane. Nie wiemy wreszcie, ile mów prorockich należy do tego gatunku, bo granice bywają płynne i wiele tekstów łączy elementy procesu z innymi formami.
