Historię biblijną czyta się zwykle jako ciąg wystąpień proroków. Ale Pismo kilka razy odnotowuje coś odwrotnego — okres, w którym słowa nie ma. Nie jest to milczenie z braku źródeł ani przerwa w narracji. Teksty mówią o tym wprost i traktują to jako stan, który da się opisać i ocenić.
Stan opisany, nie przemilczany
Pierwszy taki opis otwiera dzieje Samuela.
A chłopiec Samuel służył Panu przed Helim. W tych dniach słowo Pana było drogocenne i nie było jawnego widzenia.
1 Sm 3,1
Dwa określenia w jednym zdaniu: słowo drogocenne, bo rzadkie, i brak jawnego widzenia. Narrator nie tłumaczy, dlaczego tak było — stwierdza fakt jako tło dla powołania chłopca.
Psalm przekazuje ten sam stan od strony tych, którzy go znoszą.
Nie widzimy naszych znaków; już nie ma proroka i nikt spośród nas nie wie, jak długo to ma trwać.
Ps 74,9
Skarga ma trzy części: brak znaków, brak proroka i brak wiedzy o tym, jak długo to potrwa. Ostatnia jest najcięższa, bo odbiera nawet pociechę z odliczania.
Lamentacje łączą to z upadkiem miasta.
Jej bramy zapadły się w ziemię, połamał i pokruszył jej rygle. Jej król i książęta są pośród pogan, nie ma już Prawa i jej prorocy nie mają widzenia od Pana.
Lm 2,9
Milczenie jako wyrok
Amos jako jedyny ujmuje to nie jako opis, lecz jako zapowiedź kary — i wybiera do tego porównanie, którego nikt się nie spodziewa.
Oto nadchodzą dni, mówi Pan Bóg, gdy ześlę głód na ziemię, nie głód chleba ani pragnienie wody, ale słuchania słów Pana. I będą się błąkać od morza do morza, i od północy aż na wschód będą biegać, szukając słowa Pana, ale go nie znajdą.
Am 8,11-12
Głód, ale nie chleba. Bieganie od morza do morza, ale bez znalezienia. Kara polega tu na tym, że gdy ludzie wreszcie zaczną szukać, szukanie okaże się bezskuteczne — nie dlatego, że nie ma czego szukać, lecz dlatego, że czas na słuchanie minął.
Micheasz opisuje ten sam wyrok od strony samych proroków.
Dlatego wasze widzenie zamienia się w noc, a wasza wróżba – w ciemność; słońce zajdzie nad prorokami i dzień się zaćmi nad nimi. Wtedy widzący będą się wstydzić i wróżbiarze się zarumienią. Oni wszyscy zakryją swoje wargi, bo nie będzie żadnej odpowiedzi od Boga.
Mi 3,6-7
Zakryte wargi to gest wstydu, nie odpoczynku. Ezechiel dodaje, że zawiedzie wtedy nie tylko prorok, ale każdy tryb rozpoznawania woli Boga.
Przyjdzie klęska za klęską, wieść za wieścią nadejdzie; będą szukać widzenia od proroka, ale prawo przepadnie kapłanowi, a rada starcom.
Ez 7,26
Prorok, kapłan i starsi — trzy niezależne źródła rozeznania — zawodzą naraz. Księga Przysłów podsumowuje, co się wtedy dzieje ze wspólnotą, i od razu wskazuje, co pozostaje.
Gdy nie ma proroctwa, lud ginie, a kto przestrzega prawa, jest błogosławiony.
Prz 29,18
Druga połowa tego wersetu jest tu istotna: gdy nie ma proroctwa, zostaje prawo. Milczenie nie znosi tego, co już zostało powiedziane i zapisane, i nie zwalnia z posłuszeństwa. Przeciwnie — teksty o milczeniu konsekwentnie kierują słuchacza z powrotem do tego, co dostał wcześniej.
Koniec milczenia
Ostatnie zdania Malachiasza zapowiadają posłanie, po którym księgi prorockie się urywają.
Oto poślę wam Eliasza proroka, zanim przyjdzie ten wielki i straszny dzień Pana.
Ml 4,5
Nowy Testament otwiera się sceną, w której to milczenie zostaje przerwane w świątyni, przy kadzeniu.
Lecz anioł powiedział do niego: Nie bój się, Zachariaszu, bo twoja modlitwa została wysłuchana. Elżbieta, twoja żona, urodzi ci syna, któremu nadasz imię Jan.
Łk 1,13
Łukasz opisuje początek posługi Jana tą samą formułą, którą księgi prorockie posługiwały się od wieków.
Za najwyższych kapłanów Annasza i Kajfasza doszło słowo Boże do Jana, syna Zachariasza, na pustyni.
Łk 3,2
Formuła jest znacząca. Łukasz nie pisze, że Jan zaczął nauczać, tylko że doszło do niego słowo — dokładnie tak, jak otwierają się księgi Ozeasza, Micheasza, Sofoniasza czy Joela. Do tego dokłada datowanie przez urzędujących najwyższych kapłanów, czyli robi to samo, co dawne nagłówki robiły przez imiona królów. Czytelnik zna ten schemat i wie, co on oznacza: przerwa się skończyła.
List do Hebrajczyków ujmuje całą tę sekwencję jednym zdaniem.
Bóg, który wielokrotnie i na różne sposoby przemawiał niegdyś do ojców przez proroków; W tych ostatecznych dniach przemówił do nas przez swego Syna, którego ustanowił dziedzicem wszystkiego, przez którego też stworzył światy;
Hbr 1,1-2
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak długo trwał którykolwiek z tych okresów. Pismo nie podaje ani długości milczenia z czasów Helego, ani odstępu między ostatnim prorokiem zbioru a Janem; wszystkie liczby, które się w tej sprawie powtarza, są wyliczeniem z chronologii, a nie danymi z tekstu. Nie wiemy, czy milczenie oznaczało brak wszelkiego proroctwa, czy tylko brak takiego, które uznano za wiążące. Nie wiemy, jak odróżniano ciszę będącą karą od zwykłego braku wystąpień. Nie podejmujemy się też wskazywać, kiedy taki stan miałby wystąpić kiedykolwiek później — teksty opisują sytuacje, a nie dają narzędzia do wyznaczania dat.
Zobacz też: Księga Przysłów · List do Hebrajczyków · Amos · Micheasz · Ezechiel · Łukasz — znaczenie imienia
