Forma, której nie widać w przekładzie
Lamentacje to pięć osobnych utworów o zburzeniu Jerozolimy. Cztery pierwsze mają w tekście hebrajskim budowę alfabetyczną: kolejne zwrotki zaczynają się od kolejnych liter alfabetu, a rozdział 1, 2 i 4 liczą dokładnie dwadzieścia dwa człony — tyle, ile liter. Rozdział 3 przypisuje każdej literze po trzy wersety, stąd jego sześćdziesiąt sześć. Rozdział 5 ma dwadzieścia dwa wersety, ale porządku alfabetycznego już nie zachowuje. Czytelnicy tekstu hebrajskiego zwracają też uwagę, że w rozdziałach 2, 3 i 4 kolejność dwóch liter jest zamieniona względem rozdziału 1.
W przekładzie z tego nie zostaje nic — poza konsekwencjami. Forma alfabetyczna oznacza, że lament został ułożony, a nie wykrzyczany. Ktoś liczył wersety w chwili, w której miasto leżało w gruzach.
Co opisują te wiersze
Otwarcie jest obrazem pustki, nie krwi.
Ach, jak samotnie siedzi miasto niegdyś tak pełne ludzi! Stało się jak wdowa! Niegdyś wielka wśród narodów i księżniczka wśród prowincji, teraz stała się podwładną.
Lm 1,1
Miasto jest tu kobietą, która straciła pozycję: z księżniczki między prowincjami stała się poddaną. Dopiero dalej pojawia się cierpienie osobiste, i to zwrócone bezpośrednio do przechodniów.
Czy nic was to nie obchodzi, wszyscy, którzy przechodzicie obok? Spójrzcie i zobaczcie, czy jest boleść podobna do mojej boleści, jaką mi zadano, którą dotknął mnie Pan w dniu swojego zapalczywego gniewu.
Lm 1,12
Drugi rozdział opisuje skutki oblężenia w sposób, którego zwykle się nie cytuje.
Moje oczy osłabły od łez, strwożyły się moje wnętrzności, moja wątroba wylała się na ziemię z powodu zniszczenia córki mojego ludu, gdy dzieci i niemowlęta omdlewają na ulicach miasta.
Lm 2,11
Warto zauważyć, kto — według tych wierszy — jest sprawcą. Lamentacje nie obwiniają wyłącznie Babilonu. Wielokrotnie mówią, że to Jahwe dopuścił i wykonał, a Babilon był narzędziem. Autor nie szuka dla siebie taryfy ulgowej i wiąże katastrofę z winą.
Środek konstrukcji
Rozdział trzeci zaczyna się od najbardziej osobistej skargi w całej księdze.
Ja jestem tym człowiekiem, który widział utrapienie pod rózgą jego gniewu. Prowadził mnie i zawiódł do ciemności, a nie do światła. Oburzył się na mnie, zwraca swoją rękę przeciwko mnie przez cały dzień.
Lm 3,1-3
I właśnie w tym rozdziale, mniej więcej w połowie całego zbioru, stoją dwa wersety, dla których wiele osób w ogóle otwiera Lamentacje.
To wielkie miłosierdzie Pana, że nie zginęliśmy, gdyż nie ustaje jego litość. Każdego poranka się odnawia, wielka jest twoja wierność.
Lm 3,22-23
Umiejscowienie nie jest przypadkowe: zdanie o wierności nie stoi ani na początku, ani na końcu, tylko w środku konstrukcji, otoczone z obu stron opisem klęski. Nie unieważnia rozpaczy i nie jest wnioskiem z niej wyciągniętym. Jest stwierdzeniem postawionym obok. Kontynuacja mówi, na czym ma polegać odpowiedź człowieka.
Pan jest moim działem – mówi moja dusza – dlatego mam w nim nadzieję. Dobry jest Pan dla tych, którzy go oczekują, dla duszy, która go szuka. Dobrze jest cierpliwie oczekiwać na zbawienie Pana.
Lm 3,24-26
Zalecane jest oczekiwanie, i to cierpliwe — nie działanie i nie wyjaśnienie. Tekst nie tłumaczy przyczyn cierpienia ponad to, co powiedział o winie, i nie obiecuje szybkiej odmiany.
Zakończenie, które nie domyka
Ostatni rozdział jest modlitwą wspólnoty i kończy się dwoma zdaniami, których zwykle się nie przytacza obok wersetu o wierności.
Czemu zapominasz o nas na wieki i opuszczasz nas na tak długi czas?
Lm 5,20
To pytanie nie zostaje w księdze odparte. Po nim pada prośba o odnowienie, a zaraz potem — ostatnie zdanie całego zbioru.
Nawróć nas do siebie, Panie, a będziemy nawróceni; odnów nasze dni, jak dawniej.
Lm 5,21
Czy odrzuciłeś nas całkowicie? Czy bardzo się na nas gniewałeś?
Lm 5,22
Księga urywa się na pytaniu bez odpowiedzi. Nie ma zapewnienia, że gniew minął, nie ma potwierdzenia, że modlitwa została przyjęta. Kto chce od Lamentacji pociechy, musi ją wziąć z rozdziału trzeciego i pogodzić się z tym, że autor nie postawił jej na końcu. To jest świadome: forma alfabetyczna, konsekwentnie utrzymana przez cztery utwory, w piątym się rozpada — porządek nie wytrzymuje do końca.
Tłem historycznym jest wydarzenie opisane suchym zdaniem w księgach królewskich.
I spalił dom Pana i dom króla; wszystkie domy Jerozolimy i wszystkie wielkie budowle spalił ogniem. Całe wojsko Chaldejczyków, które było z dowódcą gwardii, zburzyło mury wokół Jerozolimy.
2 Krl 25,9-10
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kto napisał Lamentacje. Tekst nie podaje autora. Tradycyjne przypisanie ich Jeremiaszowi opiera się na pokrewieństwie tematu i języka oraz na nagłówkach dodanych w przekładach, a nie na deklaracji w samej księdze.
Nie wiemy, dlaczego rozdział piąty porzuca formę alfabetyczną ani dlaczego w rozdziałach 2, 3 i 4 zmieniono kolejność dwóch liter. Proponowane wyjaśnienia — od zamierzonego efektu po lokalny wariant alfabetu — pozostają domysłami.
Nie wiemy wreszcie, czy końcowe pytanie miało pozostać otwarte. W synagogalnym zwyczaju czyta się po nim powtórnie werset wcześniejszy, żeby nie kończyć na tym zdaniu; sam tekst biblijny takiego powtórzenia jednak nie zawiera.
