Zdanie z Ewangelii Mateusza o krwi na tłumie i na jego dzieciach należy do najczęściej nadużywanych wersetów Biblii. Przez wieki czytano je jako samoprzekleństwo rzucone na cały naród na wszystkie pokolenia. Tymczasem sama formuła nie jest w Piśmie ani wyjątkowa, ani magiczna — to utarty zwrot z języka sądowego, który występuje w Torze, w księgach historycznych i w Dziejach Apostolskich, zawsze w tym samym znaczeniu: kto bierze krew na siebie, przyjmuje odpowiedzialność prawną za śmierć.
Skąd pochodzi obraz
Prawo Izraela traktowało przelaną krew jako coś, co nie znika wraz z pogrzebem. Krew niewinnie zabitego obciąża — najpierw sprawcę, a jeśli sprawcy nie ustalono, to wspólnotę i ziemię. Stąd całe procedury dotyczące miast schronienia i nierozwiązanych zabójstw, których celem było zdjęcie tego obciążenia z ogółu:
Aby nie była wylana krew niewinna pośrodku twojej ziemi, którą Pan, twój Bóg, daje ci w dziedzictwo, aby krew na tobie nie ciążyła.
Pwt 19,10
Kodeks świętości stosuje ten sam zwrot do wykonania wyroku. Nie oznacza on tam żadnej klątwy, tylko wskazanie, kto ponosi odpowiedzialność za własną śmierć:
Ktokolwiek bowiem złorzeczy swemu ojcu albo swej matce, poniesie śmierć. Złorzeczył swemu ojcu i swej matce, więc jego krew spadnie na niego.
Kpł 20,9
Jak formuła działa w praktyce
Najczystszy przykład jej użycia to umowa Rachab ze zwiadowcami. Strony ustalają warunki, a przy każdym z nich określają, kto odpowiada, jeśli warunek zostanie złamany. Formuła pełni funkcję klauzuli w kontrakcie:
Ktokolwiek bowiem wyjdzie poza drzwi twego domu, jego krew spadnie mu na głowę, a my będziemy bez winy. Lecz krew każdego, kto będzie z tobą w domu, spadnie na naszą głowę, jeśli czyjaś ręka go dotknie.
Joz 2,19
Dawid używa jej jako wyroku, wskazując, że skazany sam dostarczył dowodu przeciw sobie:
Dawid powiedział do niego: Twoja krew na twoją głowę, bo twoje usta świadczyły przeciw tobie, gdy mówiły: Zabiłem pomazańca Pana.
2 Sm 1,16
W scenie z Jehu i Nabotem widać jeszcze inny odcień — krew domaga się rozliczenia w konkretnym miejscu i wobec konkretnej osoby, a nie w sposób nieokreślony:
Z pewnością widziałem wczoraj krew Nabota i krew jego synów – mówi Pan. I zemszczę się na tobie na tym polu – mówi Pan. Teraz więc weź go i porzuć na polu według słowa Pana.
2 Krl 9,26
Paweł sięga po ten sam zwrot, kończąc pracę w synagodze w Koryncie. Nie rzuca przekleństwa, lecz stwierdza przesunięcie odpowiedzialności: ostrzegł, więc jest czysty:
Lecz gdy się sprzeciwiali i bluźnili, otrząsnął szaty i powiedział do nich: Krew wasza na waszą głowę, ja jestem czysty. Od tej chwili pójdę do pogan.
Dz 18,6
Scena u Mateusza
W tym świetle zdanie tłumu przed Piłatem przestaje być czymś osobnym. Poprzedza je gest namiestnika, który tą samą logiką próbuje zdjąć odpowiedzialność z siebie:
Gdy Piłat zobaczył, że nic nie osiąga, ale przeciwnie, zamieszanie staje się większe, wziął wodę i umył ręce przed tłumem, mówiąc: Nie jestem winny krwi tego sprawiedliwego. To wasza sprawa.
Mt 27,24
Odpowiedź tłumu jest lustrzanym odbiciem tego gestu — skoro Piłat odsuwa od siebie odpowiedzialność, obecni ją przyjmują:
A cały lud odpowiedział: Krew jego na nas i na nasze dzieci.
Mt 27,25
Wzmianka o dzieciach nie tworzy z tego wyjątku. W izraelskim prawie odpowiedzialność za przelaną krew obciążała dom i wspólnotę, dopóki nie została rozliczona, więc formuła obejmowała naturalnie także potomstwo mówiących.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to czytanie formuły jako zaklęcia o samoczynnej mocy. To zwrot z sali sądowej, a nie wypowiedź sprawcza. Opisuje, kto odpowiada — nie sprowadza kary.
Drugi błąd to rozciągnięcie wypowiedzi obecnego tam tłumu na cały naród i na wszystkie stulecia. Tekst mówi o ludziach zebranych w jednym miejscu w jednym dniu. Prawo, z którego formuła pochodzi, wprost zakazuje karania synów za winy ojców, więc odczytanie zbiorowe stoi w sprzeczności z tą samą Torą, która zwrotu dostarcza.
Trzeci błąd jest językowy. Po polsku wzięcie czyjejś krwi na siebie brzmi jak deklaracja emocjonalna, niemal jak przechwałka. W hebrajskim i w grece to sformułowanie techniczne, tak samo bezbarwne jak dzisiejsze przyjęcie na siebie odpowiedzialności cywilnej.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak liczny był tłum przed Piłatem ani kogo dokładnie reprezentował — ewangelista pisze o ludzie zgromadzonym w tym miejscu i nie podaje ani liczby, ani składu. Nie wiemy też, czy mówiący użyli formuły świadomie jako klauzuli prawnej, czy odruchowo, jako zwrotu zasłyszanego w sądach. Nie wiemy wreszcie, w jakiej postaci ta scena krążyła, zanim została zapisana. Wszystkie te niewiadome każą traktować werset jako relację z jednego zdarzenia, a nie jako orzeczenie o losie pokoleń.
Zobacz też: Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Dawid · Jehu — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
