Kina (קִנְאָה, H7068) występuje w hebrajskiej Biblii czterdzieści trzy razy. Czasownik z tego samego rdzenia, kana (קָנָא, H7065), pada trzydzieści cztery razy, a przymiotnik kanna (קַנָּא, H7067) sześć razy, wyłącznie o Bogu i wyłącznie w Torze. Polszczyzna nie ma na to jednego słowa i musi wybierać, a wybór ten decyduje o tym, co czytelnik zrozumie.
Zazdrość męża
Najgęstsze skupisko tego rzeczownika to przepis o podejrzeniu o cudzołóstwo. W jednym wersecie pada dwa razy.
Gdyby dopadł go duch zazdrości i podejrzewałby swoją żonę, która stała się nieczysta, albo gdyby dopadł go duch zazdrości i podejrzewałby ją, choć nie stała się nieczysta;
Lb 5,14
Przysłowia opisują tym samym słowem reakcję zdradzonego mężczyzny.
Bo zazdrość rozpala gniew mężczyzny i nie będzie pobłażał w dniu zemsty.
Prz 6,34
Pieśń nad Pieśniami stawia je obok miłości i śmierci, a UBG sięga tam po jeszcze inne polskie słowo.
Przyłóż mnie do swego serca jak pieczęć, jak pieczęć na swoim ramieniu. Miłość bowiem jest silna jak śmierć, zawiść twarda jak grób. Jej żar jak żar ognia i jak żarliwy płomień.
Pnp 8,6
Kiedy słowo znika zupełnie
Ten sam przepis o podejrzeniu nazywa składaną wtedy ofiarę od tego rzeczownika. Po polsku nie zostaje z niego nic.
Potem kapłan weźmie z rąk tej kobiety ofiarę podejrzenia i będzie ją kołysał przed Panem, i złoży ją na ołtarzu.
Lb 5,25
Czytelnik nie ma jak się dowiedzieć, że ofiara nosi nazwę od zazdrości, a nie od podejrzenia, i że przepis konsekwentnie trzyma się jednego wyrazu.
Gorliwość Jahwe
Ten sam rzeczownik zamyka zapowiedź ocalenia Jerozolimy.
Z Jerozolimy bowiem wyjdzie resztka i ci, którzy ocaleli – z góry Syjon. Sprawi to gorliwość Pana zastępów.
2Krl 19,31
Tą samą konstrukcją, w której sprawcą jest kina Jahwe, kończy się proroctwo o panowaniu Mesjasza na tronie Dawida. To zwrot techniczny, a nie ozdobnik.
A rozszerzeniu jego władzy i pokoju nie będzie końca, zasiądzie na tronie Dawida i nad jego królestwem, aż je ustanowi i utwierdzi sądem i sprawiedliwością, odtąd i na wieki. Dokona tego gorliwość Pana zastępów.
Iz 9,7
Izajasz opisuje nim także Boga wyruszającego jak wojownik.
Pan wyruszy jak mocarz, jak mąż waleczny wzbudzi swoją gorliwość. Zawoła, nawet zagrzmi i odniesie zwycięstwo nad swoimi wrogami;
Iz 42,13
Psalmista używa go o sobie, o własnym stosunku do słów Jahwe.
Gorliwość pożarła mnie, bo moi nieprzyjaciele zapominają twoje słowa.
Ps 119,139
Jeden werset, dwa polskie słowa
Najlepszy dowód, że mamy do czynienia z rozstrzygnięciem tłumacza, a nie z tekstem, daje zdanie o Pinchasie. Ten sam rzeczownik z tym samym przyrostkiem dzierżawczym pada w nim dwa razy, a UBG oddaje go raz gorliwością, raz zazdrością.
Pinchas, syn Eleazara, syna Aarona, kapłana, odwrócił mój gniew od synów Izraela, gdyż okazał wśród nich gorliwość ze względu na mnie, tak że nie wytraciłem synów Izraela w mojej zazdrości.
Lb 25,11
Przymierze jako małżeństwo
Ezechiel prowadzi rozbudowaną metaforę małżeńską i używa w niej tego samego wyrazu, którym przepis Tory opisywał podejrzliwego męża.
Tak uśmierzę swój gniew na tobie i odstąpi od ciebie moja zazdrość; uspokoję się i już nie będę się gniewał.
Ez 16,42
W tej samej logice mieści się zdanie z Księgi Wyjścia, w którym przymiotnik od tego rdzenia zostaje nazwany imieniem Boga. To jedno z sześciu miejsc, w których się on pojawia, i wszystkie dotyczą wyłącznie Jahwe.
Nie będziesz oddawał pokłonu innemu bogu, bo Pan, którego imię jest Zazdrosny, jest Bogiem zazdrosnym;
Wj 34,14
Co gubi polski przekład
Ginie jedno słowo pod czterema. UBG używa tu zazdrości, gorliwości, zawiści oraz podejrzenia, przy czym to ostatnie nie jest już nawet synonimem, tylko innym pojęciem. Żadna polska konkordancja nie pozwoli zebrać tych miejsc razem.
Ginie logika przymierza. Skoro Tora opisuje reakcję Jahwe na kult obcych bogów tym samym rzeczownikiem, którym opisuje męża podejrzewającego żonę, to obraz przymierza jako więzi małżeńskiej nie jest tu literacką ozdobą, tylko konsekwencją doboru słów. Po polsku Bóg jest gorliwy, a mąż zazdrosny, i związek między nimi urywa się.
Ginie wreszcie ambiwalencja. Hebrajski wyraz nie jest ani pochwalny, ani potępiający sam z siebie: opisuje intensywne zaangażowanie w to, co uważa się za swoje. Polskie gorliwość jest pozytywna, a zazdrość i zawiść negatywne, więc ocena zapada wcześniej niż lektura zdania.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy mamy do czynienia z jednym znaczeniem o dwóch zastosowaniach, czy z dwoma znaczeniami, które zbiegły się w jednym wyrazie. Zdanie o Pinchasie przemawia za pierwszym, bo trudno bronić poglądu, że autor użył dwa razy tego samego słowa w dwóch różnych sensach w jednym zdaniu.
Nie wiemy, czy przymiotnik kanna jest osobnym wyrazem, czy formą wzmocnioną. Nie opisuje on nigdy człowieka i nie wychodzi poza pięć wersetów Tory, co samo w sobie jest uderzające, ale nie wystarcza, by przesądzić o jego statusie.
Nie wiemy wreszcie, czy czyn Pinchasa jest w tekście pochwalony jako wzór, czy tylko odnotowany jako fakt, który powstrzymał plagę. Zdanie mówi o skutku i o przymierzu kapłaństwa, natomiast oceny samego postępku nie formułuje, a późniejsze odwołania do tej sceny idą w obie strony.
Zobacz też: Konkordancja Stronga · Ofiara (korban) · Jahwe · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Pieśń nad Pieśniami · Izajasz
