Odpowiedź brzmi: szabat zaczyna się w sobotę rano i kończy o zachodzie słońca. Dzień biblijny zaczyna się od światła, a piątek, także jego wieczór, to dzień przygotowania. Kłopot pojawia się przy szczegółach. Pismo nie definiuje zegarowo ani poranka, ani wieczoru, a różnica między pierwszym światłem a wschodem słońca albo między zachodem a zapadnięciem ciemności potrafi wynosić kilkadziesiąt minut.
Czy dzień w Biblii zaczyna się wieczorem?
Tak się często mówi, powołując się na pierwszy rozdział Księgi Rodzaju. Warto jednak przeczytać go dokładnie.
I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność nazwał nocą. I nastał wieczór i poranek, dzień pierwszy.
Rdz 1,5
Werset najpierw podaje definicję: dzień to światłość, a noc to ciemność. Pierwszy dzień zaczyna się od słów „Niech stanie się światłość” (Rdz 1,3). Formuła „I nastał wieczór i poranek” opisuje z kolei, jak dzień się kończy: po świetle przychodzi wieczór, po nocy poranek i wtedy dzień jest pełny. Następne dzieło zaczyna się w nowym świetle. Tak samo liczą opowiadania biblijne. Lud zbierał przepiórki „przez cały dzień, przez całą noc i przez cały następny dzień” (Lb 11,32), więc następny dzień przychodzi po nocy. Dlatego mówimy, że dzień biblijny zaczyna się rano, a noc należy do dnia, który ją poprzedza. Trzeba uczciwie dodać, że Rdz 1,5 nie zawiera definicji doby, a tradycja żydowska czyta ten sam werset jako „najpierw wieczór”. Szerzej piszemy o tym w tekście Kiedy zaczyna się dzień biblijny.
Który przepis Tory wyznacza granice doby świątecznej?
Jedyne miejsce, w którym Tora podaje granice doby świątecznej wprost, dotyczy Dnia Pojednania.
Będzie to dla was szabat odpoczynku i będziecie trapić swoje dusze. Dziewiątego dnia tego miesiąca, wieczorem, od wieczora aż do wieczora, będziecie obchodzić wasz szabat.
Kpł 23,32
Zwróć uwagę na precyzję. Dzień Pojednania przypada dziesiątego dnia miesiąca (Kpł 23,27), a post ma się zacząć „dziewiątego dnia tego miesiąca, wieczorem”. Tekst nazywa ten wieczór dniem dziewiątym. Gdyby każdy dzień zaczynał się wieczorem, dopowiedzenie byłoby zbędne. To polecenie wyjątkowe: jedno święto w roku zaczyna się wieczorem dnia poprzedniego i trwa od wieczora do wieczora. Rozciąganie go na cotygodniowy szabat jest wnioskiem, którego tekst nie wyciąga. Przepis o szabacie w tym samym rozdziale mówi tylko, że „siódmy dzień będzie szabatem odpoczynku” (Kpł 23,3).
Po czym rozpoznawano początek szabatu w praktyce?
Pierwszy szabat na pustyni dał o sobie znać rano, przy mannie. Zbierano ją „każdego ranka” (Wj 16,21). W szóstym dniu Mojżesz zapowiedział: „Jutro będzie odpoczynek, święty szabat dla Pana” (Wj 16,23). Nazajutrz powiedział: „Jedzcie to dziś, bo dziś jest szabat dla Pana. Dziś nie znajdziecie tego na polu” (Wj 16,25). Tekst nie podaje godziny, ale szabat rozpoznaje się tu po pustym polu o poranku.
Nehemiasz zamykał bramy, kierując się nie zegarem, lecz obserwacją.
A gdy mrok okrył bramy Jerozolimy przed szabatem, rozkazałem zamknąć wrota. Nakazałem też, aby ich nie otwierać aż dopiero po szabacie. Postawiłem również niektórych z moich sług przy bramach, aby nie wnoszono żadnych ciężarów w dzień szabatu.
Ne 13,19
Sygnałem był mrok okrywający bramy, i to mrok przed szabatem. Bramy Jerozolimy i tak zamykano na noc, bo Nehemiasz polecił nie otwierać ich, „aż słońce będzie dopiekać” (Ne 7,3). Nowe było to, że w szabat nie otwierano ich rano, tylko „aż dopiero po szabacie”, żeby kupcy nie weszli do miasta w dzień odpoczynku. Zwolennicy rachuby wieczornej widzą w tym wersecie początek szabatu o zmroku. Tekst tego nie mówi, a zamknięcie bram na noc przed szabatem pasuje do obu odczytań.
Ewangelie pokazują z kolei, jak zachowywał się tłum po zakończeniu szabatu.
Kiedy nastał wieczór i zaszło słońce, przynosili do niego wszystkich chorych oraz opętanych.
Mk 1,32
Chorych przyniesiono, gdy nastał wieczór i zaszło słońce. Marek podaje tu dwa określenia obok siebie, co sugeruje, że dla niego zachód i wieczór to ta sama chwila, a nie dwie różne.
Sam ten szczegół sporo mówi o praktyce. Ludzie czekali z przyniesieniem chorych do końca szabatu i ruszyli, gdy tylko słońce zaszło. Granica była więc rozpoznawalna gołym okiem i nikt nie potrzebował do jej wyznaczenia tabeli ani obliczenia. Koniec szabatu o zachodzie słońca to punkt, w którym zgadzają się obie rachuby. Spór dotyczy tylko początku. Ten sam Marek pisze, że w dniu przygotowania „nastał już wieczór” (Mk 15,42), a szabat jeszcze się nie zaczął. Ewangeliści nazywają dzień poprzedzający szabat dniem przygotowania. Nazwa mówi wprost, do czego ten czas służył: żeby w sobotę rano nie było już nic do zrobienia.
Czy poranek przy grobie zmienia sposób liczenia doby?
A gdy skończył się szabat i świtało pierwszego dnia tygodnia, Maria Magdalena i druga Maria przyszły obejrzeć grób.
Mt 28,1
A gdy minął szabat, Maria Magdalena, Maria, matka Jakuba, i Salome nakupiły wonności, aby pójść i namaścić go. Pierwszego dnia po szabacie, wczesnym rankiem, gdy wzeszło słońce, przyszły do grobu.
Mk 16,1-2
Oba fragmenty opisują poranek pierwszego dnia tygodnia. Nie definiują początku doby, ale dobrze pokazują jej rytm. Marek pisze, że wonności kupiono, gdy minął szabat, czyli po zachodzie słońca w sobotę, kiedy odpoczynek już się skończył. Kobiety wyruszyły do grobu dopiero rano. Mateusz łączy koniec szabatu ze świtem pierwszego dnia tygodnia, bo nowy dzień zaczyna się o świcie. Odpoczynek szabatu skończył się o zachodzie słońca, a data zmieniła się z porankiem. Tak samo liczy Jan, gdy pisze: „A gdy był wieczór tego pierwszego dnia po szabacie” (J 20,19). Wieczór niedzieli to dla niego wciąż pierwszy dzień tygodnia, a nie drugi.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy szabat zaczyna się z pierwszym światłem, czy ze wschodem słońca. Jan pisze o przyjściu do grobu „rano, gdy jeszcze było ciemno” (J 20,1), a Marek o chwili, „gdy wzeszło słońce” (Mk 16,2). Nie wiemy też, czy granicą na końcu jest zniknięcie tarczy słonecznej za horyzontem, czy pojawienie się pierwszych gwiazd. Pismo nie rozstrzyga między tymi momentami.
Trzeba też uczciwie powiedzieć, że tradycja żydowska od czasów Drugiej Świątyni liczy szabat od zachodu słońca w piątek. Wyrasta ona z odczytania Rdz 1,5 jako „najpierw wieczór” i z rozciągnięcia przepisu o Jom Kippur na wszystkie szabaty. Wprowadziła też precyzyjne wyliczenia oraz zwyczaj dodawania kilkunastu minut z obu stron. Szanujemy tę tradycję, ale są to rozwiązania ludzkie, a nie przykazanie.
Pismo nie mówi też nic o tym, jak liczyć szabat tam, gdzie słońce nie zachodzi przez tygodnie albo nie wschodzi w ogóle. Autorzy biblijni pisali w szerokości geograficznej, w której ten problem nie istnieje. Kto mieszka za kołem podbiegunowym, musi przyjąć jakieś rozwiązanie umowne i powinien wiedzieć, że jest ono umowne.
Nie ma w tekście odpowiedzi na pytanie, co zrobić w podróży przez strefy czasowe ani po której stronie linii zmiany daty liczyć siódmy dzień. Nie ma również żadnej wskazówki, czy spóźnienie się o kwadrans jest złamaniem przykazania. Pismo mówi o dniu, nie o minucie, i kto szuka w nim zegarka, ten szuka czegoś, czego autorzy nie zamierzali podać.
Zobacz też: Sabat · Kiedy zaczyna się dzień biblijny · Jak święcić szabat w praktyce? · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Nehemiasz · Marek — znaczenie imienia
