Od odpowiedzi na to pytanie zależy, kiedy zaczyna się sabat i każde święto. Serwis liczy dzień biblijny od rana: dzień to czas światła, noc należy do dnia, który ją poprzedza, a datę zmienia poranek. Tak odczytujemy wiele miejsc Pisma, które nazywają wieczór datą dnia, który się kończy. Teksty idące pod prąd też trzeba pokazać, a nie pominąć. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Formuła z pierwszego rozdziału
I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność nazwał nocą. I nastał wieczór i poranek, dzień pierwszy.
Rdz 1,5
Werset zaczyna od definicji: dniem Bóg nazwał światłość, a nocą ciemność. Dzień w ścisłym sensie to więc czas światła. Pierwszy dzień stworzenia też zaczyna się od światła, od słów „Niech stanie się światłość” (Rdz 1,3). Ciemność nad głębią z Rdz 1,2 jest wcześniej i do pierwszego dnia nie należy.
Formuła „I nastał wieczór i poranek” nie mówi, od czego dzień się zaczyna, tylko jak się kończy. Po świetle przychodzi wieczór, po nocy przychodzi poranek i dopiero wtedy dzień jest pełny, a następne dzieło Bóg zaczyna w nowym świetle. Tak czytał ten werset już w XII wieku żydowski komentator Raszbam. Trzeba jednak powiedzieć wprost, że werset nie zawiera definicji doby. Wniosek wyciągamy z porządku wyliczenia, a nie z definicji.
Ten sam rozdział porządkuje czas w kolejności „dzień, potem noc”. Światła są po to, „by oddzielały dzień od nocy”; większe ma rządzić dniem, a mniejsze nocą (Rdz 1,14-16).
Jedyny tekst, który mówi „od wieczora” wprost
Będzie to dla was szabat odpoczynku i będziecie trapić swoje dusze. Dziewiątego dnia tego miesiąca, wieczorem, od wieczora aż do wieczora, będziecie obchodzić wasz szabat.
Kpł 23,32
To jedyne miejsce w Torze, które każe obchodzić święto od wieczora do wieczora. Warto przeczytać je dokładnie. Dzień Przebłagania przypada dziesiątego dnia siódmego miesiąca (Kpł 23,27), a post ma się zacząć „dziewiątego dnia tego miesiąca, wieczorem”. Tekst nazywa więc ten wieczór dniem dziewiątym, a nie dziesiątym. Gdyby każdy dzień zaczynał się wieczorem, wystarczyłoby wskazać dzień dziesiąty i dopowiedzenie byłoby zbędne. Przepis przesuwa początek tego jednego święta na wieczór dnia poprzedniego. Zakłada więc, że zwykle dzień tak się nie liczy. Zwolennicy rachuby wieczornej czytają to samo zdanie jako doprecyzowanie ogólnej zasady i to odczytanie też trzeba znać. Tekst nie rozciąga jednak tej reguły na inne dni.
W pierwszym miesiącu, od wieczora czternastego dnia tego miesiąca do wieczora dnia dwudziestego pierwszego tego miesiąca, będziecie jeść przaśny chleb.
Wj 12,18
Święto Przaśników pokazuje ten sam sposób mówienia. Przaśny chleb je się od wieczerzy paschalnej, a jej wieczór Tora nazywa wieczorem czternastego dnia. Kpł 23,5-6 wyraźnie rozdziela oba święta: czternastego dnia o zmierzchu jest Pascha, a piętnastego dnia zaczyna się Święto Przaśników. W rachubie od rana noc wieczerzy paschalnej należy jeszcze do czternastego dnia, a Przaśniki zaczynają się rano piętnastego. Werset da się pogodzić z obiema rachubami. Pokazuje przede wszystkim, że wieczór nosi datę dnia, który się kończy.
Praktyka w tekstach opisowych
Narracje biblijne konsekwentnie liczą noc do dnia, który ją poprzedza. Przy przepiórkach lud zbierał „przez cały dzień, przez całą noc i przez cały następny dzień” (Lb 11,32), więc następny dzień przychodzi dopiero po nocy. Apostołów wtrącono do więzienia „aż do następnego dnia, bo był już wieczór” (Dz 4,3), a przełożeni zebrali się „nazajutrz” (Dz 4,5). Wieczór nie otwierał więc nowego dnia.
A był to dzień przygotowania i zbliżał się szabat. Poszły też za nim kobiety, które przybyły z nim z Galilei. Zobaczyły grobowiec i jak złożono jego ciało. A gdy wróciły, przygotowały wonności i olejki. Lecz w szabat odpoczywały zgodnie z przykazaniem.
Łk 23,54-56
Łukasz opisuje pogrzeb pod wieczór dnia przygotowania. Kobiety po powrocie od grobu przygotowały wonności i olejki, a odpoczywały dopiero w szabat. Przygotowanie wonności po pogrzebie nie było więc jeszcze pracą w szabat. Dobrze pasuje to do rachuby, w której szabat zaczyna się rano. Grecki czasownik, który UBG oddaje jako „zbliżał się”, znaczy dosłownie „rozjaśniać się, świtać”. Tego samego czasownika Mateusz używa o poranku pierwszego dnia tygodnia (Mt 28,1).
A ponieważ był dzień przygotowania, który jest przed szabatem, i nastał już wieczór;
Mk 15,42
Marek mówi to jeszcze wyraźniej. Nastał już wieczór, a wciąż był dzień przygotowania, nie szabat. Podobnie Jan: „A gdy był wieczór tego pierwszego dnia po szabacie” (J 20,19). Wieczór niedzieli to dla niego nadal pierwszy dzień tygodnia.
Kiedy nastał wieczór i zaszło słońce, przynosili do niego wszystkich chorych oraz opętanych.
Mk 1,32
Ten werset bywa podawany jako dowód na rachubę wieczorną: ludzie czekali z chorymi do zachodu słońca, bo wtedy kończył się szabat. Tak było i zgadza się to z rachubą od rana. Odpoczynek szabatu trwa do zachodu słońca, więc po zachodzie wolno już było nieść chorych. Spór dotyczy początku szabatu, a nie jego końca.
A gdy skończył się szabat i świtało pierwszego dnia tygodnia, Maria Magdalena i druga Maria przyszły obejrzeć grób.
Mt 28,1
Mateusz łączy koniec szabatu ze świtem pierwszego dnia tygodnia. W rachubie od rana nowy dzień zaczyna się właśnie o świcie, więc werset pasuje do niej wprost. Odpoczynek skończył się wcześniej, o zachodzie słońca. Marek zapisuje, że kobiety kupiły wonności, „gdy minął szabat” (Mk 16,1), a do grobu przyszły rano.
Mięso z dziękczynnej ofiary pojednawczej należy spożyć w dniu składania jego ofiary; nic z niego nie zostawią do rana.
Kpł 7,15
Przepisy o ofiarach mówią to samo językiem kultu. Mięso trzeba zjeść w dniu składania ofiary i nie zostawiać go do rana, więc dzień ofiary trwa przez noc aż do poranka. Codzienna służba w przybytku też zaczynała się rano: jednego baranka składano rano, drugiego wieczorem (Wj 29,39).
Lecz w miejscu, które Pan, twój Bóg, wybierze na mieszkanie dla swego imienia, tam będziesz składał ofiarę paschalną wieczorem o zachodzie słońca, w porze swego wyjścia z Egiptu.
Pwt 16,6
Pwt 16,6 dokłada szczegół o Passze: ofiara paschalna ma być składana wieczorem o zachodzie słońca, w porze wyjścia z Egiptu. Wieczór rozpoczyna tu obchód, ale nie nową datę. Kpł 23,5 umieszcza ten zmierzch czternastego dnia, a przepis o drugiej Passze mówi tak samo: „czternastego dnia, pod wieczór” (Lb 9,11). Wieczór należy więc do dnia, który się kończy.
Teksty, które liczą inaczej
Są też miejsca, które ciągną w drugą stronę. Trzeba je nazwać.
A gdy mrok okrył bramy Jerozolimy przed szabatem, rozkazałem zamknąć wrota. Nakazałem też, aby ich nie otwierać aż dopiero po szabacie. Postawiłem również niektórych z moich sług przy bramach, aby nie wnoszono żadnych ciężarów w dzień szabatu.
Ne 13,19
Nehemiasz zamyka bramy, gdy mrok okrył je przed szabatem. Zwolennicy rachuby wieczornej widzą tu początek szabatu o zmroku. Tekst mówi jednak, że mrok zapadł przed szabatem. Bramy i tak zamykano na noc, bo ten sam Nehemiasz polecił: „Niech nie otwierają bram Jerozolimy, aż słońce będzie dopiekać” (Ne 7,3). Nowy był zakaz otwierania ich rano, „aż dopiero po szabacie”, żeby kupcy nie weszli do miasta w dzień odpoczynku. Werset nie rozstrzyga sporu w żadną stronę.
Idź, zbierz wszystkich Żydów, którzy się znajdują w Suzie, i pośćcie za mnie, nie jedzcie ani nie pijcie przez trzy dni, nocą i dniem. Ja także i moje służące będziemy pościć, a potem wejdę do króla, choć to niezgodne z prawem. A jeśli zginę, to zginę.
Est 4,16
Estera mówi o poście nocą i dniem, stawiając noc na pierwszym miejscu. Podobnie brzmi Ps 55,17 („Wieczorem, rano i w południe będę się modlić”) i Dn 8,14 („Aż do dwóch tysięcy trzystu wieczorów i poranków”). Są to jednak zwroty językowe, a nie przepisy o granicy doby. W UBG częściej pada odwrotny porządek, „we dnie i w nocy” (Joz 1,8; Ps 1,2): w typowych zwrotach mniej więcej 27 razy wobec 7. Sama kolejność słów niczego nie przesądza.
Najtrudniejsze jest wyjście z Egiptu. Pwt 16,1 mówi, że Bóg wyprowadził Izraela „w nocy”, a Lb 33,3, że lud wyruszył piętnastego dnia, „nazajutrz po święcie Paschy”, na oczach Egipcjan. Rachuba wieczorna łączy oba zdania najprościej, bo noc wyjścia to u niej już piętnasty dzień. W rachubie od rana faraon wypuszcza lud nocą (Wj 12,31), a pochód rusza za dnia piętnastego. Tego napięcia nie da się zbyć jednym zdaniem.
Rachuba od zachodu słońca, znana z judaizmu, ma długą historię. Talmud czyta Rdz 1,5 jako „najpierw wieczór” i rozciąga przepis z Kpł 23,32 na wszystkie szabaty i święta. Józef Flawiusz opisuje, że w czasach Drugiej Świątyni kapłan dawał sygnał trąbą przy nadejściu szabatu i przy jego końcu następnego wieczora. Część badaczy uważa, że przed wygnaniem babilońskim Izraelici liczyli dobę od rana, a rachuba wieczorna przyszła razem z kalendarzem księżycowym i babilońskimi nazwami miesięcy. To jednak hipoteza historyczna, a nie tekst Pisma. Sam spór też nie jest nowy. W XII wieku Raszbam czytał Rdz 1,5 jako dobę od rana, a Abraham ibn Ezra odpowiedział mu ostrym Listem o szabacie. Szanujemy tę tradycję, ale trzymamy się tego, co wynika z tekstu.
Czego nie wiemy
Nie wiemy dokładnie, od której chwili liczyć poranek: od pierwszego światła czy od wschodu słońca. Jan pisze o przyjściu do grobu „rano, gdy jeszcze było ciemno” (J 20,1), a Marek o chwili, „gdy wzeszło słońce” (Mk 16,2). Nie wiemy też, co dokładnie wyznacza wieczór: zachód tarczy słońca, koniec zmierzchu czy ukazanie się gwiazd. Pismo żadnego z tych momentów nie nazywa. Nie wiemy, jak liczono dobę w czasach patriarchów, bo pierwszy wyraźny przepis o granicach święta pada dopiero przy Jom Kippur. Nie wiemy wreszcie, czy rachuba zmieniała się w dziejach Izraela, a jeśli tak, to kiedy. Rachuba wieczorna ma realne oparcie w Kpł 23,32 i w praktyce czasów Drugiej Świątyni. Liczymy od rana, bo tak Pismo w wielu miejscach nazywa wieczory i noce, a nie dlatego, że inne odczytanie byłoby nieuczciwe.
Zobacz też: Sabat · Kiedy zaczyna się i kończy szabat? · Święto Przaśników (Chag haMacot) · Ofiara (korban) · Jom Kippur (Dzień Pojednania) · Nehemiasz · Łukasz — znaczenie imienia · Kalendarz księżycowy
