Czasownik katargeo (καταργέω, G2673) występuje w Nowym Testamencie dwadzieścia siedem razy i prawie zawsze u Pawła. Zbudowany jest na przymiotniku argos — bezczynny, nieczynny, jałowy. Znaczy więc: sprawić, że coś przestaje działać. Nie unicestwić, lecz unieruchomić.
Obraz wyjściowy
Najczystszy przykład jest rolniczy. Drzewo figowe z przypowieści nie robi krzywdy ziemi, ono ją tylko zajmuje bezproduktywnie — czyni ją bezczynną.
Wtedy powiedział do rolnika: Oto od trzech lat przychodzę, szukając owocu na tym drzewie figowym, lecz nie znajduję. Zetnij je, bo po co ziemię na darmo zajmuje?
Łk 13,7
Stąd całe pole użycia: pozbawić mocy, unieważnić, wyłączyć z działania. Kiedy Paweł pyta, czy wiara katargeo Prawo, pyta o to, czy Prawo przestało cokolwiek robić.
Czy więc obalamy prawo przez wiarę? Nie daj Boże! Przeciwnie, utwierdzamy prawo.
Rz 3,31
Ile polskich wyrazów kryje jeden grecki
UBG rozkłada ten czasownik na co najmniej sześć różnych rozwiązań, zależnie od kontekstu: obalać (Rz 3,31), zniweczyć (Rz 3,3), zniszczyć (1 Kor 6,13), przeminąć (2 Kor 3,7), ustać i obrócić się wniwecz (1 Kor 13,8), a nawet uwolnić (Rz 7,2 i Rz 7,6). Ostatnie rozwiązanie jest najciekawsze, bo w stronie biernej to nie prawo zostaje unieruchomione, lecz człowiek zostaje spod jego działania wyjęty.
Cóż bowiem, jeśli niektórzy nie uwierzyli? Czyż ich niewiara zniweczy wiarę Boga?
Rz 3,3
Miłość nigdy nie ustaje. Bo choć są proroctwa, przeminą; choć języki, ustaną; choć wiedza, obróci się wniwecz.
1Kor 13,8
Zamężna kobieta bowiem, dopóki mąż żyje, jest z nim związana prawem, a jeśli mąż umrze, zostaje uwolniona od prawa męża.
Rz 7,2
W 2 Kor 3,7 imiesłów tego czasownika opisuje chwałę na twarzy Mojżesza, która gaśnie. UBG pisze o chwale, która miała przeminąć — i jest to trafne, bo katargeo nie zakłada gwałtownego końca, tylko wygasanie skuteczności.
Lecz jeśli posługiwanie śmierci, wyryte literami na kamieniach, było pełne chwały, tak że synowie Izraela nie mogli wpatrywać się w oblicze Mojżesza z powodu chwały jego oblicza, która miała przeminąć;
2Kor 3,7
Co ginie po polsku
Ginie przede wszystkim to, że mamy do czynienia z jednym słowem. Czytelnik polski widzi w Rz 3,31 obalanie, w 1 Kor 13,8 ustawanie, w Rz 7,6 uwolnienie i nie ma powodu podejrzewać, że pod spodem stoi ta sama forma. A to ważne, bo Paweł buduje na powtarzalności tego czasownika całe partie wywodu: śmierć zostanie unieruchomiona (1 Kor 15,26), diabeł zostanie unieruchomiony (Hbr 2,14), to, co cząstkowe, zostanie unieruchomione, gdy przyjdzie pełnia (1 Kor 13,10). Wszystko to jeden gest językowy.
Ginie też stopniowanie. Polskie zniszczyć sugeruje zniknięcie przedmiotu; greckie katargeo mówi o wyłączeniu funkcji. Rzecz może istnieć dalej, a przestać cokolwiek zdziałać — i właśnie ta różnica robi robotę w Pawłowych zdaniach o Prawie.
Warto zauważyć jeszcze jedno miejsce. W Ga 3,17 obok siebie stoją dwa różne czasowniki: akyroo o pozbawieniu przymierza ważności oraz katargeo o pozbawieniu obietnicy mocy. UBG oddaje pierwszy jako znieść, a drugi jako unieważnić, więc para jest widoczna. Czytelnik nie ma jednak jak rozpoznać, że ten drugi to dokładnie ten sam czasownik, który w Rz 3,31 stoi pod słowem obalać, a w 1 Kor 13,8 pod słowem ustać. Paweł buduje tam argument o tym, czego Prawo nie robi wobec obietnicy danej Abrahamowi, i robi to czasownikiem, którego trop po polsku się urywa.
Co sporne
Największy problem stawia sam Paweł. W Rz 3,31 stanowczo zaprzecza, by wiara katargeo Prawo. W Ef 2,15 tym samym czasownikiem opisuje to, co Mesjasz zrobił z prawem przykazań wyrażonym w przepisach.
Znosząc przez swoje ciało nieprzyjaźń, prawo przykazań wyrażone w przepisach, aby z dwóch stworzyć w samym sobie jednego nowego człowieka, czyniąc pokój;
Ef 2,15
Leksyka tego napięcia nie zdejmuje. Można je czytać tak, że w obu miejscach chodzi o co innego: raz o Torę jako świadectwo i pouczenie, drugi raz o system rozdzielający Żydów i pogan. Można też czytać tak, że Paweł mówi o dwóch skutkach jednej rzeczy. Sam wybór słowa nie przesądza, który odczyt jest właściwy — mówi tylko, że w obu miejscach stawką jest skuteczność, a nie istnienie. Kto chce rozstrzygnąć spór, musi pracować na zdaniach, nie na haśle słownikowym.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Paweł miał świadomość, że używa tego samego czasownika w zdaniach, które dziś zestawiamy obok siebie — listy powstawały w odstępie lat i do różnych wspólnot, a autor nie dysponował konkordancją. Nie wiemy, jak szerokie było potoczne użycie katargeo poza tekstami biblijnymi w I wieku, bo świadectw jest mało. Nie wiemy wreszcie, czy adresaci Rz 7,6 słyszeli w stronie biernej tego czasownika obraz rolniczy z przypowieści Łukasza, czy zupełnie inny. Rekonstrukcja skojarzeń pierwszych słuchaczy zawsze pozostaje domysłem.
