Zdanie o dwojgu, którzy stają się jednym ciałem, zrosło się w polszczyźnie z ceremonią ślubną i brzmi jak opis miłosnego zjednoczenia. W dosłownym tekście UBG wyrażenie w tej formie pada osiem razy i tylko w części tych miejsc dotyczy małżeństwa. Reszta mówi o zborze albo o czymś, czego nikt nie wziąłby za wzór małżeństwa.
Zdanie źródłowe i jego cytowania
Podstawa stoi w drugim rozdziale Księgi Rodzaju jako komentarz do sceny stworzenia kobiety:
Dlatego opuści mężczyzna swojego ojca i swoją matkę i połączy się ze swoją żoną, i będą jednym ciałem.
Rdz 2,24
To samo zdanie wraca w ustach Jeszuy w dwóch relacjach o sporze z faryzeuszami, z drobną różnicą: dochodzi słowo o dwojgu.
I powiedział: Dlatego opuści mężczyzna ojca i matkę i połączy się ze swoją żoną, i będą dwoje jednym ciałem.
Mt 19,5
I będą dwoje jednym ciałem. A tak już nie są dwoje, ale jedno ciało.
Mk 10,8
Poza tym cytuje je Ef 5,31, a osobno tym samym zwrotem nazwany jest zbór w Rz 12,5, w 1 Kor 10,17 i w 1 Kor 12,12. Ten sam polski zwrot obsługuje więc dwa różne tematy.
Dlaczego akurat to zdanie w sporze o rozwód
Pytanie faryzeuszy dotyczyło prawa: czy wolno oddalić żonę z jakiegokolwiek powodu. Spodziewaną odpowiedzią był wykład o liście rozwodowym i o tym, jak szeroko rozumieć powód. Jeszua nie wchodzi w ten spór. Cofa się przed przepis, do dwóch zdań z opisu stworzenia — najpierw do tego, że Stwórca uczynił ich mężczyzną i kobietą, potem do zdania o jednym ciele. Dopiero gdy rozmówcy sami przywołują Mojżesza, pada odpowiedź o pochodzeniu tamtego przepisu.
Odpowiedział im: Z powodu zatwardziałości waszego serca Mojżesz pozwolił wam oddalić wasze żony, ale od początku tak nie było.
Mt 19,8
Argument ma więc kształt chronologiczny, a nie moralizatorski: ustępstwo jest późniejsze i warunkowe, porządek stworzenia wcześniejszy. W relacji Marka kolejność rozmowy jest odwrócona — to Jeszua pyta najpierw, co nakazał Mojżesz — ale wniosek pozostaje ten sam.
Co to znaczy dosłownie
Hebrajskie słowo oddane tu przez „ciało” bywa w Piśmie określeniem krewnego. Bracia Józefa mówią o nim, że jest ich bratem i ich ciałem, a Laban wita Jakuba zdaniem o kościach i ciele. Zdanie z Rdz 2,24 zaczyna się zresztą od opuszczenia ojca i matki, czyli od zerwania jednej przynależności rodowej i zawiązania drugiej. Nie opisuje stopienia się osobowości ani wspólnoty uczuć, tylko powstanie nowego pokrewieństwa tam, gdzie wcześniej go nie było.
Wystąpienie, które rozstrzyga sens
Gdyby zwrot opisywał ideał bliskości, nie dałoby się go użyć tak, jak używa go Paweł:
Czyż nie wiecie, że ten, kto się łączy z nierządnicą, jest z nią jednym ciałem? Dwoje bowiem, mówi on, będą jednym ciałem.
1 Kor 6,16
To miejsce jest kluczowe, bo nie da się go odczytać sentymentalnie. Formuła zostaje zastosowana do sytuacji, w której nie ma ani przymierza, ani uczucia, ani zamiaru trwania. A jednak opisany skutek zachodzi. Zwrot mówi więc o tym, co połączenie ciał ustanawia, niezależnie od tego, co strony o tym myślą. Zaraz potem pada zdanie zbudowane równolegle: kto łączy się z Panem, jest z nim jednym duchem.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Najczęstsza pomyłka to czytanie zdania jako obietnicy uczuciowej jedności — że małżonkowie zaczną myśleć podobnie i przestaną być dwojgiem osób. Tekst mówi o statusie, nie o przeżyciu, i dlatego w Mt 19,6 wyprowadza z tego wniosek o nierozłączaniu, a nie zalecenie, żeby się bardziej kochać.
Druga pomyłka to popularne wyjaśnienie, że jednym ciałem jest dziecko, w którym łączy się ciało obojga. Pomysł zgrabny, ale tekst go nie podaje; w 1 Kor 6,16 nie ma po nim śladu, a zdanie z Rdz 2 pada, zanim w opowieści pojawi się jakiekolwiek potomstwo.
Trzecia bierze się z polszczyzny liturgicznej. Skoro zwrot słyszymy niemal wyłącznie na ślubach, umyka, że tymi samymi słowami nazwany jest zbór w trzech miejscach listów Pawła. Czytelnik znający wyłącznie kontekst ślubny przenosi go potem na tamte wersety i wychodzi mu z tego mistyka małżeńska tam, gdzie mowa o wspólnocie ludzi.
Czwarta dotyczy samego sporu. Bywa on streszczany tak, jakby Jeszua unieważnił przepis o liście rozwodowym. Powiedziane jest co innego: że przepis został dany jako ustępstwo wobec zatwardziałości serca i że od początku tak nie było. W następnym zdaniu Mt 19,9 pada zresztą wyjątek, o którego zakres spierano się od zawsze.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy zdanie z Rdz 2,24 jest dalszym ciągiem wypowiedzi Adama, czy komentarzem narratora — tekst nie zaznacza zmiany mówiącego, a Mt 19,4-5 przypisuje je Stwórcy w sposób, który po polsku również daje się odczytać dwojako. Nie wiemy, jak dokładnie zakreślić wyjątek z Mt 19,9; to jeden z najstarszych sporów w tej sprawie i samo brzmienie zdania go nie rozstrzyga. Nie wiemy wreszcie, co znaczy zdanie z Ef 5,32 o wielkiej tajemnicy — czy tajemnicą nazwany jest sam cytat z Rdz 2, czy odniesienie, które Paweł mu nadaje.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Jeszua (Jezus) · Laban · Mojżesz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
