Ludzie pytają o to zwykle z dwóch powodów. Jedni chcą wiedzieć, czy wolno im jeszcze płakać po tylu tygodniach. Drudzy słyszeli od kogoś, że po określonym czasie powinni już wrócić do normalności. Pismo nie daje ani jednym, ani drugim gotowej miary — i to samo w sobie jest odpowiedzią.
Ile dni trwała żałoba w Księdze Rodzaju?
I minęło czterdzieści dni, bo tyle trwa balsamowanie. Egipcjanie opłakiwali go przez siedemdziesiąt dni.
Rdz 50,3
Po Jakubie Egipcjanie płakali siedemdziesiąt dni. To najdłuższa żałoba odnotowana w Piśmie i dotyczy człowieka, który umarł na obczyźnie, otoczony szacunkiem dworu.
I przyjechali aż do klepiska Atad, które jest za Jordanem, i tam opłakiwali go wielkim i bardzo głębokim lamentem. Józef przez siedem dni obchodził żałobę po swym ojcu.
Rdz 50,10
Kilka wersetów dalej ten sam Józef obchodzi po ojcu siedem dni w drodze powrotnej do ziemi obiecanej. Ta sama śmierć, ten sam syn, dwie różne liczby — bo to dwie różne rzeczy: obrzęd dworski i osobista żałoba rodziny.
I synowie Izraela opłakiwali Mojżesza na równinach Moabu przez trzydzieści dni. Potem skończyły się dni płaczu i żałoby po Mojżeszu.
Pwt 34,8
Po Mojżeszu Izrael płakał trzydzieści dni. Tekst dodaje zdanie, którego często się nie zauważa: potem skończyły się dni płaczu i żałoby. Czas żałoby ma w Piśmie początek i koniec, ale ten koniec nie jest nakazem — jest opisem tego, co się stało.
Trzy liczby w tych samych księgach oznaczają, że żadna z nich nie jest normą. Pismo nigdzie nie mówi, ile żałoby przysługuje po kim. Zapisuje, ile trwała w konkretnych przypadkach.
| Żałoba po Jakubie | Długość |
|---|---|
| Balsamowanie (Rdz 50,3) | czterdzieści dni |
| Płacz Egipcjan (Rdz 50,3) | siedemdziesiąt dni |
| Lament przy klepisku Atad | siedem dni |
Czego Tora zakazuje w obrzędach żałobnych?
Nie będziecie robić żadnych nacięć na swoim ciele za umarłych ani czynić żadnego piętna na sobie. Ja jestem Pan.
Kpł 19,28
Zakaz nie dotyczy długości ani intensywności smutku. Dotyczy formy: nacinania ciała i wypalania znaków. To były praktyki żałobne ludów sąsiednich, związane z kultem zmarłych i próbą wpłynięcia na ich los. Tora nie zabrania płakać, tylko odcina żałobę od religii, która ze zmarłymi robi coś więcej niż grzebanie.
Czy Paweł zakazuje smucić się po zmarłych?
A nie chcę, bracia, abyście byli w niewiedzy co do tych, którzy zasnęli, abyście się nie smucili jak inni, którzy nie mają nadziei.
1 Tes 4,13
To zdanie bywa cytowane tak, jakby znaczyło: nie smućcie się. Nie o to w nim chodzi. Paweł nie zakazuje smutku, tylko rozróżnia dwa jego rodzaje — z nadzieją i bez niej. Zaraz potem pisze o zmartwychwstaniu przy przyjściu Pana, a więc nadzieja ma u niego konkretną treść, nie jest ogólnym optymizmem.
Czy kapłanów obowiązywały inne zasady żałoby?
Pan powiedział też do Mojżesza: Mów do kapłanów, synów Aarona i powiedz im: Niech nikt z was nie zanieczyści się z powodu umarłych spośród swego ludu; Z wyjątkiem najbliższych krewnych, czyli swej matki, swego ojca, swego syna, swej córki i swego brata;
Kpł 21,1-2
Dla kapłanów obowiązywały osobne ograniczenia: nie mogli się zanieczyszczać przy zmarłych poza najbliższą rodziną. Ktoś mógłby wyciągnąć z tego wniosek, że im bliżej Boga, tym mniej żałoby. To jednak zasada służby przy ołtarzu, a nie ocena samego smutku — a wyjątek dla rodziny pokazuje, że prawo liczyło się z więzią.
Wtedy Dawid wstał z ziemi, umył się i namaścił, zmienił swoje szaty i wszedł do domu Pana, aby oddać mu pokłon. Potem wrócił do swego domu i kazał przynieść posiłek, i położyli przed nim chleb, i jadł. Jego słudzy zapytali go: Co znaczy to, co uczyniłeś? Póki dziecko jeszcze żyło, pościłeś i płakałeś, a gdy dziecko umarło, wstałeś i jadłeś chleb. Odpowiedział: Póki dziecko jeszcze żyło, pościłem i płakałem. Mówiłem bowiem: Któż wie, może Pan zmiłuje się nade mną i dziecko będzie żyło. Lecz teraz, gdy już umarło, dlaczego miałbym pościć? Czy mogę je przywrócić do życia? Ja pójdę do niego, ale ono do mnie nie wróci.
2 Sm 12,20-23
Dawid postępuje odwrotnie, niż spodziewali się jego słudzy: pości, gdy dziecko choruje, i przestaje, gdy umiera. Jego wyjaśnienie jest trzeźwe aż do bólu. Nie znaczy to jednak, że tak wygląda wzór do naśladowania. Ten sam Dawid po śmierci Absaloma płakał tak, że dowódca musiał go upominać. Pismo pokazuje obie reakcje u jednego człowieka i żadnej nie potępia.
Lepiej iść do domu żałoby niż do domu wesela, gdyż w tamtym widzimy koniec każdego człowieka, a człowiek żyjący weźmie to sobie do serca.
Koh 7,2
Kohelet mówi coś, co przy pogrzebie brzmi surowo: lepiej iść do domu żałoby niż wesela. Nie jest to jednak pochwała smutku, tylko uwaga o trzeźwości. Dom żałoby uczy prawdy o ludzkim losie, której dom wesela nie pokazuje.
Czy ktoś ma prawo wyznaczyć drugiemu koniec żałoby?
Skoro Pismo nie ustala terminu, to nikt nie ma podstaw, by go komuś wyznaczać ani po tygodniu, ani po roku. Nie ma też podstaw, by zawstydzać kogoś za to, że wrócił do zwykłych zajęć wcześniej, niż otoczenie uważa za stosowne. Żałoba jest w tych księgach rzeczą normalną, ograniczoną w formie, nie w czasie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego liczby dni bywają tak różne i czy miały jakiekolwiek znaczenie poza zwyczajem. Nie wiemy, jak wyglądały obrzędy żałobne Izraela w szczegółach — Pismo notuje wory, popiół i lament, ale nie opisuje przebiegu. Nie wiemy też, ile z zapisanych zachowań było poleceniem, a ile po prostu obyczajem czasu i miejsca.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Dawid · Józef — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
