Jada (יָדָה, H3034) to czasownik, który w Tanach pojawia się sto czternaście razy, w tym sześćdziesiąt siedem w samych Psalmach. Polskie przekłady oddają go co najmniej czterema słowami: dziękować, wysławiać, chwalić i wyznawać. To nie jest niechlujstwo tłumacza — hebrajski rzeczywiście używa tej samej formy w sytuacjach, które po polsku należą do różnych światów.
Ręka w rdzeniu
Trzy spółgłoski tego czasownika są te same, co w rzeczowniku jad, ręka, występującym ponad tysiąc sześćset razy. W koniugacji podstawowej ten sam zapis znaczy rzucać albo miotać: u Jeremiasza łucznicy dostają rozkaz, który UBG oddaje jako strzelanie, a w Lamentacjach prześladowcy przywalają uwięzionego kamieniem. Uwielbienie jest więc opisane formą sprawczą tego samego czasownika — jakby wyrzuceniem czegoś z siebie ręką i głosem.
Trzeba jednak od razu zaznaczyć, że słowniki nie są zgodne, czy to jedno hasło w dwóch znaczeniach, czy dwa niezależne wyrazy o wspólnym zapisie. Na samym podobieństwie liter nie da się zbudować żadnej nauki.
Dziękować i wysławiać
Wejdźcie w jego bramy z dziękczynieniem i do jego przedsionków z wychwalaniem; wysławiajcie go, błogosławcie jego imię;
Ps 100,4
Ten jeden werset zawiera trzy różne hebrajskie hasła, które polszczyzna oddaje bardzo blisko siebie: todah jako dziękczynienie, tehilla jako wychwalanie i wreszcie forma rozkazująca od jada, przetłumaczona jako wysławiajcie. W hebrajskim to trzy odrębne rzeczy: ofiara wdzięczności, śpiew i akt uznania racji. Po polsku brzmią jak trzy synonimy w jednym zdaniu.
Wtedy w tym dniu Dawid postanowił po raz pierwszy, aby Asaf i jego bracia chwalili Pana tym psalmem:
1Krn 16,7
W Kronikach ten sam czasownik opisuje wprowadzenie stałego porządku liturgicznego, a u Izajasza jest osobistym wyznaniem proroka po wysłuchanej modlitwie.
Panie, ty jesteś moim Bogiem; będę cię wywyższać i wysławiać twoje imię, bo uczyniłeś cudowne rzeczy; twoje postanowienia, z dawna powzięte, są wiernością i prawdą.
Iz 25,1
Ten sam czasownik: wyznawać grzech
Najbardziej zaskakujące użycie znajduje się w Psalmie 32. Forma jest dokładnie ta sama co w wezwaniu do wysławiania — a UBG tłumaczy ją słowem wyznam, bo mowa o grzechu.
Wyznałem ci swój grzech i nie kryłem mojej nieprawości. Powiedziałem: Wyznam moje występki Panu, a ty przebaczyłeś nieprawość mego grzechu. Sela.
Ps 32,5
W przepisach Tory ten czasownik przechodzi w stronę zwrotną i staje się terminem technicznym na wyznanie win: Aaron czyni tak nad kozłem w dniu przebłagania, tak samo modlą się Ezdrasz, Nehemiasz i Daniel. Hebrajski nie widzi tu sprzeczności, bo w obu wypadkach chodzi o to samo: człowiek przyznaje, jak jest naprawdę. Raz przedmiotem tego przyznania jest dobroć Boga, raz własna wina.
Wyznać imię
Gdy twój lud Izraela zostanie pobity przez wroga za to, że zgrzeszył przeciw tobie, a nawróci się do ciebie, wyzna twoje imię i będzie się modlić, i błagać cię w tym domu;
1Krl 8,33
Modlitwa Salomona łączy oba kierunki w jednym zdaniu. Lud ma się nawrócić i wyznać imię Boga — hebrajski używa tu formy sprawczej, tej samej co w wezwaniu do dziękczynienia, a UBG oddaje ją słowem wyznawać. Ten sam gest obejmuje przyznanie się do winy i przyznanie racji Bogu.
Dlatego będę cię, Panie, sławił wśród narodów i będę śpiewał twemu imieniu.
Ps 18,49
Niech wysławiają twoje wielkie i straszne imię, bo jest święte.
Ps 99,3
Co traci polski czytelnik
Traci jedność aktu. Po hebrajsku dziękczynienie, uwielbienie i spowiedź to jedna czynność opisana jednym czasownikiem; po polsku to trzy różne postawy, przypisane do trzech różnych sytuacji i wywołujące trzy różne skojarzenia. Czytelnik nie zauważy, że psalm o wyznaniu grzechu i psalm o wysławianiu w bramach świątyni używają tego samego słowa.
Ginie także żart imienny z Księgi Rodzaju: Lea nazywa czwartego syna Jehuda, bo powiedziała, że będzie tym czasownikiem chwalić Boga. Polskie tłumaczenie zachowuje zdanie i imię, lecz nie ma jak pokazać, że jedno brzmi w drugim. Ta sama gra wraca w błogosławieństwie Jakuba, gdzie bracia mają chwalić Judę.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy związek z ręką jest realny. Wyprowadzenie uwielbienia od gestu wyrzucenia ręki jest w słownikach częste, ale opiera się na zapisie spółgłoskowym, nie na żadnym zdaniu biblijnym. Żaden werset nie opisuje wyciągania rąk jako treści tego czasownika, choć Pismo zna osobne zwroty o podnoszeniu dłoni.
Nierozstrzygnięte pozostaje też, czy różnica między formą sprawczą a zwrotną odpowiada różnicy znaczeń, czy jest tylko regularnością gramatyczną. Forma zwrotna rzeczywiście występuje niemal wyłącznie przy wyznawaniu grzechów, a sprawcza przy dziękczynieniu — lecz Psalm 32 używa sprawczej właśnie o grzechu i cały porządek się sypie. Nie wiemy wreszcie, czym różniła się w praktyce świątynnej pieśń dziękczynna od pochwalnej; wiemy tylko, że rozróżniano je na tyle mocno, by prowadzić dla nich osobne zespoły śpiewaków.
Zobacz też: Tanach · Tehilla (תְּהִלָּה) — chwała wypowiedziana, tytuł Księgi Psalmów · Ofiara (korban) · Aaron · Ezdrasz · Nehemiasz
