W piętnastym rozdziale Liczb stoją obok siebie dwa przepisy o grzechu i różnią się zakończeniem. Pierwszy kończy się przebaczeniem, drugi wykluczeniem. Rozdział nie tłumaczy tej różnicy przez wielkość przewinienia ani przez rodzaj złamanego przykazania, lecz przez sposób, w jaki człowiek do niego doszedł. Bez tego rozróżnienia kilka późniejszych tekstów staje się niezrozumiałych.
A gdybyście zbłądzili i nie wypełnili wszystkich tych przykazań, które Pan nadał przez Mojżesza; Tego wszystkiego, co Pan wam rozkazał przez Mojżesza, od tego dnia, w którym Pan to nakazał, i potem przez wszystkie wasze pokolenia; Jeśli popełniono ten błąd nieświadomie przez zgromadzenia, to całe zgromadzenie złoży jednego młodego cielca na całopalenie, na miłą woń dla Pana, wraz z jego ofiarą pokarmową i ofiarą z płynów według zwyczaju, oraz jednego kozła ze stada na ofiarę za grzech. I kapłan dokona przebłagania za całe zgromadzenie synów Izraela, i będzie im przebaczone, gdyż stało się to nieświadomie. A oni przyniosą Panu swoją ofiarę na ofiarę spalaną i swoją ofiarę za grzech przed Panem za swój błąd. I będzie przebaczone całemu zgromadzeniu synów Izraela i przybyszowi, który mieszka pośród nich, ponieważ cały lud popełnił to nieświadomie.
Lb 15,22-26
A jeśli tylko jedna osoba zgrzeszy nieświadomie, wtedy przyniesie roczną kozę na ofiarę za grzech; I kapłan dokona przebłagania za człowieka, który zbłądził, grzesząc wobec Pana nieświadomie; dokona za niego przebłagania i będzie mu przebaczone. Będzie jedno prawo dla tego, który grzeszy nieświadomie, zarówno dla rodowitego mieszkańca wśród synów Izraela, jak i dla przybysza, który mieszka pośród nich.
Lb 15,27-29
Co znaczy zgrzeszyć nieświadomie
Hebrajskie określenie nie oznacza tylko czynu popełnionego w nieświadomości faktów. Obejmuje też błąd rozeznania, pomyłkę, zaniedbanie i to, co człowiek zrobił, nie zamierzając wystąpić przeciw Bogu. Kapłańska używa tego samego słowa i dodaje przypadek, w którym winowajca sam nie wie, że zgrzeszył, a mimo to ofiara jest przewidziana.
Przemów do synów Izraela i powiedz im: Gdyby ktoś zgrzeszył nieświadomie przeciw któremuś z przykazań Pana i zrobił coś, czego nie wolno robić, i przekroczyłby jedno z nich:
Kpł 4,2
Jeśli ktoś zgrzeszy i przekroczy nieświadomie którekolwiek z przykazań Pana, czyniąc to, czego nie wolno, stanie się winny i będzie obciążony nieprawością. Przyprowadzi do kapłana barana z trzody bez skazy według twojego oszacowania na ofiarę za przewinienie. A kapłan dokona za niego przebłagania za jego uchybienie, którego nieświadomie się dopuścił, i będzie mu przebaczone.
Kpł 5,17-18
Warto zwrócić uwagę na zakres tych przepisów. Ofiara nie jest przewidziana dla drobiazgów, lecz dla całej kategorii, i obejmuje zarówno pojedynczą osobę, jak i całe zgromadzenie. Nie ma tu miary winy, po przekroczeniu której przebaczenie przestaje działać.
Drugi przepis i jego język
Zaraz potem stoi przypadek przeciwny. Wyrażenie oddawane jako bezczelnie albo zuchwale to w hebrajskim obraz ręki podniesionej — gestu wyzwania. Nie chodzi o siłę pragnienia ani o świadomość, że czyn jest zakazany, bo tę ma niemal każdy grzeszący. Chodzi o zwrócenie czynu przeciw Temu, kto przykazanie wydał.
Lecz człowiek, który bezczelnie zgrzeszy świadomie, zarówno rodowity mieszkaniec, jak i przybysz, znieważa Pana; człowiek ten zostanie wykluczony spośród swego ludu. Wzgardził bowiem słowem Pana i złamał jego przykazanie; taki człowiek musi zostać wykluczony; na nim ciąży jego nieprawość.
Lb 15,30-31
Tekst sam podaje uzasadnienie i jest ono opisem postawy, nie stopnia przewinienia: wzgardzenie słowem. Dawid prosi w psalmie o ochronę właśnie przed tym rodzajem grzechu, i to prośba osobna od prośby o oczyszczenie z błędów, których sam w sobie nie dostrzega.
Lecz kto dostrzeże własne błędy? Oczyść mnie z tych, które są ukryte przede mną. Chroń też swego sługę od zuchwałych grzechów, aby nie panowały nade mną. Wtedy będę nienaganny i wolny od wielkiego przestępstwa.
Ps 19,12-13
Ten zaś sługa, który znał wolę swego pana, a nie był gotowy i nie postąpił według jego woli, otrzyma wielką chłostę. Lecz ten, który jej nie znał i uczynił coś godnego kary, otrzyma małą chłostę. Komu wiele dano, od tego wiele się będzie wymagać, a komu wiele powierzono, więcej będzie się od niego żądać.
Łk 12,47-48
Zdanie o dwóch sługach stopniuje odpowiedzialność tą samą linią co Liczb. Nie mówi, że nieświadomy jest bez winy — mówi, że wiedza podnosi miarę.
Dlaczego to wraca w Hebrajczyków
Fragment z dziesiątego rozdziału Hebrajczyków bywa czytany jako zapowiedź, że każdy świadomy upadek po nawróceniu odbiera dostęp do ofiary. Zestawiony z Liczbami wygląda inaczej: powtarza znaną kategorię, a nie wprowadza nową.
Jeśli bowiem dobrowolnie grzeszymy po otrzymaniu poznania prawdy, to nie pozostaje już ofiara za grzechy; Lecz jakieś straszliwe oczekiwanie sądu i żar ognia, który strawić ma przeciwników.
Hbr 10,26-27
Autor listu pisze do ludzi rozważających powrót do porządku, w którym ofiara Mesjasza nie miała znaczenia. To jest dokładny odpowiednik ręki podniesionej: nie potknięcie, lecz odrzucenie tego, co Bóg dał.
Teksty, które to komplikują
Rozróżnienie brzmi jasno dopóty, dopóki nie zestawi się go z kilkoma miejscami, w których ludzie po grzechu jak najbardziej świadomym otrzymują przebaczenie.
Wtedy Dawid powiedział do Natana: Zgrzeszyłem przeciw Panu. Natan zaś odpowiedział Dawidowi: Pan też przebaczył ci twój grzech, nie umrzesz.
2 Sm 12,13
Zmiłuj się nade mną, Boże, według twojego miłosierdzia; według twojej wielkiej litości zgładź moje występki. Obmyj mnie zupełnie z mojej nieprawości i oczyść mnie z mego grzechu.
Ps 51,1-2
Czyn Dawida był zaplanowany i obejmował cudzołóstwo oraz zabójstwo — dwie rzeczy, za które Tora nie przewiduje ofiary. Przebaczenie przychodzi mimo to, przez samo wyznanie, i psalm napisany po tym wydarzeniu wprost stwierdza, że ofiary tu nie wystarczą.
Chodźcie teraz, a rozsądźmy, mówi Pan: Choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybieleją; choćby były czerwone jak karmazyn, staną się białe jak wełna.
Iz 1,18
Jeśli wyznajemy nasze grzechy, Bóg jest wierny i sprawiedliwy, aby nam przebaczyć grzechy i oczyścić nas z wszelkiej nieprawości.
1 J 1,9
Mnie, który przedtem byłem bluźniercą, prześladowcą i gnębicielem, ale dostąpiłem miłosierdzia, bo czyniłem to nieświadomie, w niewierze.
1 Tm 1,13
Ostatnie zdanie jest najciekawsze, bo Paweł opisuje siebie jako bluźniercę i prześladowcę, a przyczynę okazanego mu miłosierdzia widzi w tym, że działał nieświadomie. Skoro prześladowanie wspólnoty mieści się w kategorii nieświadomości, to granica jest wyraźnie mniej techniczna, niż sugerowałoby brzmienie przepisu. Czytelnik może uznać, że przypadki Dawida i Pawła pokazują wyjątek zastrzeżony dla Boga, albo że wskazują, iż decyduje kierunek serca, nie klasyfikacja czynu. Pismo tej sprawy nie zamyka.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, gdzie dokładnie biegnie granica między jednym a drugim rodzajem grzechu, bo teksty podają przykłady, nie kryterium. Nie wiemy, jak przepis o wykluczeniu był realnie stosowany w Izraelu ani czy w ogóle bywał. Nie wiemy, czy autor Hebrajczyków miał na myśli tę samą kategorię, co Liczby, choć podobieństwo języka jest wyraźne. Warto natomiast zauważyć, jak oba teksty opisują postawę, o której mówią: jest czynna, świadoma i zwrócona przeciw Bogu, a jej istotą jest odrzucenie, nie upadek. Niepokój o to, czy się w niej nie znalazło, do jej opisu nie należy.
Zobacz też: Ofiara (korban) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Dawid · Paweł — znaczenie imienia
