Formuła otwierająca wyrocznie jest w księgach prorockich najczęściej powtarzanym zdaniem. Nie jest jednak wynalazkiem religijnym. Dokładnie tak brzmiał w starożytności początek orędzia doręczanego przez posła — i Pismo zachowało przykłady jej świeckiego użycia.
Formuła ta bywa czytana jako zwrot pobożnościowy albo jako podniosłe wprowadzenie. Jej pierwotna funkcja jest znacznie bardziej prozaiczna i dlatego znacznie ciekawsza: służyła do tego, żeby słuchacz od pierwszej sekundy wiedział, kto do niego mówi i kto odpowiada za to, co zaraz usłyszy.
Ta sama formuła w ustach posła obcego króla
Wtedy Rabszak powiedział do nich: Powiedzcie Ezechiaszowi: Tak mówi wielki król, król Asyrii: Co to za ufność, na której polegasz?
2 Krl 18,19
Tak mówi król: Niech was nie zwodzi Ezechiasz, bo nie będzie mógł wyrwać was z mojej ręki.
2 Krl 18,29
Rabszak nie jest prorokiem. Jest wysokim urzędnikiem asyryjskim, który stoi pod murami Jerozolimy i prowadzi wojnę psychologiczną. Używa przy tym tej samej konstrukcji, co prorocy: przedstawia nadawcę, oznajmia, że to jego słowa, i przechodzi do treści. Tę samą scenę powtarza Księga Izajasza.
To najmocniejszy argument za świeckim rodowodem formuły. Gdyby była zwrotem kultowym, nie mogłaby stanąć w ustach oblegającego, który przemawia w imieniu króla Asyrii.
Pierwszy posłaniec przed dworem
I powiesz do faraona: Tak mówi Pan: Izrael jest moim synem, moim pierworodnym.
Wj 4,22
Potem Mojżesz i Aaron przyszli do faraona i powiedzieli: Tak mówi Pan, Bóg Izraela: Wypuść mój lud, aby dla mnie obchodził święto na pustyni.
Wj 5,1
Pierwsze użycie w Piśmie zapada w sytuacji dyplomatycznej: dwaj wysłannicy stają przed obcym władcą i przedstawiają żądanie swojego zwierzchnika. Kontekst jest dworski, a nie świątynny. Podanie nadawcy z góry ustala też odpowiedzialność — poseł nie odpowiada za treść, tylko za wierność przekazu.
Konsekwencje dla proroka
Ale Pan powiedział do mnie: Nie mów: Jestem dzieckiem. Pójdziesz bowiem, do kogokolwiek cię poślę, i będziesz mówił, cokolwiek ci rozkażę. Nie bój się ich twarzy, bo ja jestem z tobą, aby cię wybawić, mówi Pan. Wtedy Pan wyciągnął swoją rękę i dotknął moich ust. I powiedział do mnie Pan: Oto wkładam moje słowa do twoich ust.
Jr 1,7-9
Z roli kuriera wynikają konkretne ograniczenia i tekst je wylicza. Prorok nie wybiera adresata, bo pójdzie, do kogokolwiek zostanie posłany. Nie wybiera treści, bo powie, cokolwiek zostanie mu rozkazane. Nie może też liczyć na przychylne przyjęcie, skoro potrzebuje zapewnienia, żeby się nie bać. Ceną bywa konflikt wewnętrzny.
I powiedziałem: Nie będę go wspominał ani nie będę już mówił w jego imię. Ale słowo Boże jest w moim sercu jakby ogień płonący, zamknięty w moich kościach, i usiłowałem je wstrzymać, ale nie mogłem.
Jr 20,9
Jeremiasz opisuje próbę rezygnacji z funkcji i jej niepowodzenie. To zrozumiałe tylko przy założeniu, że treść nie jest jego własnością. Amos ujmuje tę samą zależność od strony nadawcy.
Doprawdy, Pan Bóg nic nie czyni, jeśli nie objawi swojej tajemnicy swym sługom, prorokom.
Am 3,7
Nadużycie formuły
Oto powstaję przeciwko tym prorokom, mówi Pan, którzy używają swego języka, aby mówić: Pan mówi.
Jr 23,31
Skoro formuła oznacza wskazanie nadawcy, fałszerstwo polega na dopisaniu go do własnej treści. Zarzut Jeremiasza jest sformułowany precyzyjnie: używają własnego języka, a mówią, że mówi Jahwe. Nie chodzi o błąd w prognozie, tylko o podszycie się pod nadawcę.
Formuła domykająca
Dlatego powiedz im: Tak mówi Pan zastępów: Powróćcie do mnie, mówi Pan zastępów, a ja powrócę do was, mówi Pan zastępów.
Za 1,3
W tym jednym wersecie formuła pojawia się trzy razy: otwiera wypowiedź, przecina ją w środku i domyka. Ta trzecia postać to osobny zwrot — נְאֻם־יְהוָה (ne’um Jahwe), wyrażenie zamykające, oddawane w przekładzie jako mówi Pan. Występuje w setkach miejsc i pełni funkcję pieczęci pod dokumentem.
Do anioła kościoła w Efezie napisz: To mówi ten, który trzyma siedem gwiazd w swojej prawej ręce, który się przechadza wśród siedmiu złotych świeczników:
Ap 2,1
W ostatniej księdze Pisma formuła wraca w zmienionej postaci. Zdanie „To mówi ten, który” otwiera każde z siedmiu poleceń, a miejsce nadawcy zajmuje Mesjasz opisany przez to, co robi. Konstrukcja pozostaje ta sama: nadawca, oznajmienie, treść.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy prorocy przejęli tę formułę świadomie jako zapożyczenie, czy była po prostu jedynym dostępnym sposobem przekazania cudzych słów. Nie wiemy, jak brzmiała w wykonaniu ustnym ani czy towarzyszył jej jakiś gest. Nie wiemy też, czy w każdym miejscu otwiera osobną wyrocznię — w zwojach nie ma podziału na akapity, więc granice mów bywają sporne.
Nie wiemy również, jak odróżniano poprawne użycie od nadużycia w chwili wypowiedzi. Zarzut Jeremiasza wobec fałszerzy dotyczy właśnie tego, że formuła sama w sobie niczego nie gwarantuje: brzmi identycznie u posłanego i u niesposłanego. Rozstrzygnięcie przychodzi później, a wtedy skutki mowy zwykle już zapadły.
Zobacz też: Jahwe · Mesjasz (Maszijach) · Księga Izajasza · Amos · Jeremiasz — znaczenie imienia
