Pytanie o rozpoznanie fałszywego proroka jest w Piśmie postawione wprost i wprost otrzymuje odpowiedź. Nie jedną jednak, tylko dwie, i to niezależne od siebie.
Obie reguły są krótkie i obie pochodzą z Księgi Powtórzonego Prawa. Praktyka opisana w księgach historycznych i prorockich pokazuje jednak, że ich stosowanie bywało trudniejsze, niż wygląda na papierze. Dlatego poniżej idą najpierw same przepisy, potem cztery konkretne sprawy, a na końcu przypadek, który do żadnej z reguł nie daje się dopasować bez zastrzeżenia.
Dwa testy, nie jeden
Natomiast prorok, który odważy się mówić słowo w moim imieniu, którego mu nie nakazałem mówić, albo będzie mówił w imieniu obcych bogów, taki prorok poniesie śmierć. A jeśli powiesz w swym sercu: Jak rozpoznamy to słowo, którego Pan nie wypowiedział? Gdy prorok będzie coś mówił w imieniu Pana, a to się nie spełni ani nie nastąpi, to jest to słowo, którego Pan nie wypowiedział, lecz prorok mówił to z zuchwalstwa. Nie bój się go.
Pwt 18,20-22
Pierwszy test dotyczy skutku: zapowiedź, która się nie spełnia, obciąża mówiącego. Wbudowane jest w niego pytanie czytelnika i odpowiedź na nie, więc reguła jest pomyślana jako narzędzie praktyczne. Ma jednak wadę — działa dopiero po fakcie.
Jeśli powstanie pośród was prorok albo ktoś, kto ma sny, i ukaże ci znak lub cud; I stanie się ten znak albo cud, o którym ci oznajmił, i powie: Pójdźmy za innymi bogami, których ty nie znasz, i służmy im; Nie usłuchasz słów tego proroka ani tego, który ma sny, gdyż Pan, wasz Bóg, doświadcza was, aby poznać, czy miłujecie Pana, swego Boga, z całego swego serca i całą swoją duszą.
Pwt 13,1-3
Drugi test jest mocniejszy właśnie dlatego, że przewiduje sytuację odwrotną. Znak może się spełnić, a prorok mimo to podlega odrzuceniu, jeżeli prowadzi do innych bogów. Treść przeważa nad skutecznością. To zastrzeżenie komplikuje popularne przekonanie, że sprawdzianem proroka jest to, czy jego zapowiedzi się sprawdzają.
Chananiasz — sprawa rozstrzygnięta w terminie
W tym samym roku, na początku królowania Sedekiasza, króla Judy, w piątym miesiącu czwartego roku, Chananiasz, syn Azzura, prorok, który był z Gibeonu, powiedział do mnie w domu Pana przed kapłanami i przed całym ludem: Tak mówi Pan zastępów, Bóg Izraela: Złamałem jarzmo króla Babilonu. W ciągu dwóch lat sprowadzę z powrotem na to miejsce wszystkie naczynia domu Pana, które Nabuchodonozor, król Babilonu, zabrał z tego miejsca i zawiózł je do Babilonu. Także Jechoniasza, syna Joakima, króla Judy, i wszystkich uprowadzonych z Judy, którzy dostali się do Babilonu, ja sprowadzę z powrotem na to miejsce, mówi Pan. Skruszę bowiem jarzmo króla Babilonu.
Jr 28,1-4
Chananiasz robi wszystko, co robi prorok prawdziwy. Występuje w domu Jahwe, przed kapłanami i ludem, używa pełnej formuły posłańca i podaje konkretny termin: dwa lata. Sam podkłada się więc pod pierwszy test. Wykonuje też znak, łamiąc jarzmo, które Jeremiasz nosił na szyi.
Potem prorok Jeremiasz powiedział do proroka Chananiasza: Posłuchaj teraz, Chananiaszu! Pan cię nie posłał, a sprawiasz, że ludzie ufają kłamstwu. Dlatego tak mówi Pan: Oto usunę cię z powierzchni ziemi. Umrzesz w tym roku, bo głosiłeś bunt przeciwko Panu. I umarł prorok Chananiasz w tym roku, w miesiącu siódmym.
Jr 28,15-17
Rozstrzygnięcie przychodzi wcześniej niż jego własny termin i dotyczy jego osoby. Zarzut jest podwójny: nie został posłany oraz sprawił, że ludzie zaufali kłamstwu. Drugi człon pokazuje, na czym polega szkoda — na decyzjach, które ludzie podjęli w oparciu o tę mowę.
Sedekiasz i czterystu zgodnych
A Sedekiasz, syn Kenaany, sporządził sobie żelazne rogi i powiedział: Tak mówi Pan: Nimi będziesz bódł Syryjczyków, aż ich wytępisz.
1 Krl 22,11
Przed bitwą o Ramot-Gilead król zbiera około czterystu proroków i wszyscy mówią to samo. Sedekiasz syn Kenaany dokłada znak z żelaznymi rogami. Przeciw nim staje jeden Micheasz. Większość nie jest tu kryterium niczego — a scena, którą Micheasz opisuje, jest jeszcze trudniejsza.
Odpowiedział: Wyjdę i będę duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków. Pan mu powiedział: Zwiedziesz go, na pewno ci się uda. Idź i tak uczyń.
1 Krl 22,22
To fragment, którego nie da się wpisać w prosty schemat. Kłamliwa mowa proroków zostaje w nim przedstawiona jako coś, na co zapadła zgoda w radzie niebieskiej. Pismo nie tłumaczy, jak pogodzić to z odpowiedzialnością samych mówiących, i nie podaje reguły. Zostawia obraz, którego nie zamierzamy tu rozstrzygać za czytelnika.
Noadiasz i prorocy z Księgi Ezechiela
Mój Boże, pamiętaj o Tobiaszu i Sanballacie, według ich uczynków, także o prorokini Noadzie oraz pozostałych prorokach, którzy chcieli mnie straszyć.
Ne 6,14
O Noadiaszu wiemy jedno zdanie: należał do grupy, która próbowała zastraszyć Nehemiasza. Fałszywe proroctwo działa tu jako narzędzie nacisku politycznego, a nie jako pomyłka religijna. Ezechiel opisuje mechanizm dokładniej.
Widzą ułudę i kłamliwe wróżby i mówią: Pan mówi, choć Pan ich nie posłał. I dają nadzieję ludowi, że ich słowo się spełni. Czy nie mieliście złudnego widzenia i nie głosiliście kłamliwej wróżby? Mówicie bowiem: Pan mówi, chociaż ja nie mówiłem.
Ez 13,6-7
Kluczowe są dwa czasowniki: widzą ułudę i mówią, że Jahwe mówi. Fałsz polega na dopisaniu nadawcy do własnej treści. Ezechiel dodaje przy tym, że taka mowa daje ludowi nadzieję — więc jej odbiór bywa pozytywny, co utrudnia rozpoznanie.
Trudność, której reguła nie usuwa
Jonasz zaczął chodzić po mieście, ile mógł przejść w jeden dzień, i wołał: Po czterdziestu dniach Niniwa zostanie zburzona.
Jon 3,4
Jonasz podał termin i miasto nie zostało zburzone. Według dosłownie odczytanego pierwszego testu byłby fałszywym prorokiem. Pismo zna ten problem i podaje regułę, która go obejmuje.
Gdy raz ogłoszę przeciwko narodowi i przeciwko królestwu, że je wykorzenię, wywrócę i zniszczę; A jednak ten naród, przeciw któremu mówiłem, odwróci się od swojego zła, będę żałował nieszczęścia, które zamierzam na niego zesłać.
Jr 18,7-8
Zapowiedź nieszczęścia bywa zatem warunkowa, nawet jeśli warunek nie został wypowiedziany. To znaczy, że test spełnienia nie działa mechanicznie — trzeba wiedzieć, czy dana mowa była wyrokiem, czy ostrzeżeniem, a tego nie zawsze widać z góry.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak w praktyce odróżniano zapowiedź warunkową od bezwarunkowej przed upływem terminu. Nie wiemy nic o Noadiaszu poza jednym wersetem. Nie wiemy też, czy prorocy z otoczenia Achaba uważali się za oszustów, czy byli przekonani, że mówią prawdę.
Zobacz też: Jahwe · Gilead · Sedekiasz · Micheasz · Ezechiel · Jonasz
