Urząd, nie talent
Obraz strażnika pojawia się w księdze Ezechiela dwukrotnie: przy powołaniu i ponownie tuż przed wiadomością o upadku Jerozolimy. Pierwsze wystąpienie jest krótkie.
Synu człowieczy, ustanowiłem cię stróżem domu Izraela. Usłysz więc słowo z moich ust i upominaj go ode mnie.
Ez 3,17
Strażnik to konkretna funkcja miejska: człowiek postawiony na murze albo na wieży, którego jedynym zadaniem jest patrzeć i dawać sygnał. Nie walczy, nie decyduje o obronie, nie odpowiada za wynik bitwy. Wybór tego obrazu przesądza więc od razu, jak zostanie określona odpowiedzialność proroka.
Cztery przypadki
Rozdział 3 rozpisuje sytuację na przypadki, i to z dokładnością prawną. Najpierw człowiek bezbożny.
Gdy powiem bezbożnemu: Z pewnością umrzesz, a nie upomnisz go ani nie ostrzeżesz, aby go odwieść od jego bezbożnej drogi, aby uratować jego życie, to ten bezbożny umrze w swojej nieprawości, ale jego krwi zażądam z twojej ręki. Lecz jeśli ostrzeżesz bezbożnego, a on nie odwróci się od swej bezbożności i od swej bezbożnej drogi, to on umrze w swojej nieprawości, ale ty wybawisz swoją duszę.
Ez 3,18-19
Wynik jest w obu wariantach ten sam dla ostrzeganego: umrze w swojej nieprawości. Różnica dotyczy wyłącznie strażnika. Jeśli milczał, krew zostanie zażądana z jego ręki; jeśli ostrzegł, wybawi swoją duszę, mimo że tamten zginął. Skutek ostrzeżenia nie wchodzi do rachunku.
Drugi przypadek dotyczy człowieka dotąd sprawiedliwego.
Gdy zaś sprawiedliwy odwróci się od swojej sprawiedliwości i popełni nieprawość, a ja ześlę na niego przeszkodę, to on umrze. Ponieważ nie ostrzegłeś go, umrze w swym grzechu i nie będzie się pamiętać o jego sprawiedliwości, którą czynił, lecz jego krwi zażądam z twojej ręki. Ale jeśli ostrzeżesz sprawiedliwego, aby sprawiedliwy nie zgrzeszył, i on nie zgrzeszy, na pewno będzie żył, bo przyjął ostrzeżenie, a ty ocalisz swoją duszę.
Ez 3,20-21
Ten wariant jest trudniejszy, bo zakłada, że ostrzegać trzeba nie tylko jawnie złych. Sprawiedliwy też może odejść od swojej drogi i też ma prawo do sygnału — a jego zaniechanie obciąża strażnika tak samo.
Powtórzenie z rozbudowanym obrazem
W rozdziale 33 ten sam materiał wraca, ale poprzedzony przypowieścią o zwyczajnym mieście.
I doszło do mnie słowo Pana mówiące: Synu człowieczy, przemów do synów twego ludu i powiedz im: Gdy sprowadzam miecz na jakąś ziemię, a lud tej ziemi weźmie jakiegoś mężczyznę spośród siebie i ustanowi go sobie stróżem; A on, gdy zobaczy nadciągający miecz na tę ziemię, zadmie w trąbę i ostrzeże lud; A ktoś usłyszy dźwięk trąby i nie przyjmie przestrogi, a miecz przyjdzie i zabierze go, to jego krew spadnie na jego własną głowę.
Ez 33,1-4
Rozbudowanie ma znaczenie, bo wprowadza dwie rzeczy, których w rozdziale 3 nie było. Po pierwsze, strażnika ustanawia tu sam lud, spośród siebie — funkcja jest więc czymś zrozumiałym i przyjętym, a nie wyjątkiem. Po drugie, wprost pada odpowiedzialność słuchacza: kto usłyszał sygnał i go zlekceważył, odpowiada sam.
Ale jeśli stróż zobaczy nadciągający miecz, a nie zadmie w trąbę i ludu nie ostrzeże, a przyjdzie miecz i zabierze kogoś z nich, to ten jest porwany w swojej nieprawości, ale jego krwi zażądam z ręki tego stróża.
Ez 33,6
Dopiero po tej przypowieści następuje zastosowanie do proroka.
Ciebie, synu człowieczy, ciebie ustanowiłem stróżem dla domu Izraela. Gdy usłyszysz słowo z moich ust, ostrzeżesz go ode mnie.
Ez 33,7
Gdy mówię do bezbożnego: Bezbożniku, na pewno umrzesz – a ty mu tego nie powiesz, aby przestrzec bezbożnika przed jego drogą, to ten bezbożnik umrze z powodu swojej nieprawości; ale jego krwi zażądam z twojej ręki. Jeśli jednak ostrzeżesz bezbożnego przed jego drogą, aby odwrócił się od niej, a on się nie odwróci od swojej drogi, to umrze on z powodu swojej nieprawości; ale ty ocalisz swoją duszę.
Ez 33,8-9
Konstrukcja jest więc dwustopniowa: najpierw zasada znana z życia miasta, potem jej przeniesienie na Ezechiela. Nikt nie może powiedzieć, że reguła jest wymyślona na potrzeby proroka.
Gorzki dopisek
Rozdział 33 kończy się oceną słuchaczy, którą trudno uznać za pochlebną — i która jest w Piśmie rzadko cytowana.
Ale co do ciebie, synu człowieczy, synowie twego ludu często rozmawiają o tobie przy murach i w drzwiach domów, i mówi jeden do drugiego, każdy do swego bliźniego: Chodźcie i posłuchajcie, co za słowo wyszło od Pana. I przychodzą do ciebie, tak zwykł przychodzić lud, zasiadają przed tobą jak mój lud i słuchają twoich słów, ale ich nie wypełniają. Mają bowiem miłość na ustach, lecz ich serce podąża za niegodziwym zyskiem. A oto jesteś dla nich jak urokliwa pieśń tego, który ma piękny głos i cudownie gra. Słuchają bowiem twoich słów, ale ich nie wykonują. Lecz gdy to nadejdzie – oto nadejdzie – wtedy poznają, że prorok był pośród nich.
Ez 33,30-33
Ludzie przychodzą, siadają, słuchają z przyjemnością i nie wykonują. Porównanie do ładnie zaśpiewanej pieśni jest miażdżące: prorok stał się rozrywką. Jego mowy oceniano jak wykonanie muzyczne, a nie jak ostrzeżenie. Warto to zestawić z obrazem strażnika — trąba, której nikt nie traktuje jako alarmu, przestaje pełnić swoją funkcję, choć strażnik nadal dmie.
Ostatnie zdanie nie zapowiada zmiany nastawienia słuchaczy, tylko przyszłe rozpoznanie faktu: gdy to nadejdzie, poznają, że prorok był pośród nich. Taki sam cel podano przy powołaniu w rozdziale 2.
Zastosowanie poza Ezechielem
Paweł używa tego samego rozumowania, mówiąc do starszych z Efezu.
Dlatego oświadczam wam dzisiaj, że nie jestem winien niczyjej krwi. Nie uchylałem się bowiem od zwiastowania wam całej rady Bożej.
Dz 20,26-27
Struktura jest identyczna: nie jestem winien krwi, ponieważ nie uchyliłem się od mówienia. Nie ma tam mowy o skuteczności ani o liczbie przekonanych. Warto przy tym zauważyć, czego ten obraz nie mówi. Nie daje strażnikowi prawa do oceniania ludzi ani do wyręczania ich w decyzji; jego zadanie kończy się na sygnale. Nie zwalnia też z rzetelności — trąba, która gra, kiedy nic nie nadciąga, przestaje być traktowana poważnie, a wtedy sygnał prawdziwy również przepada.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak daleko sięga ten obraz poza urząd proroka. Ezechiel dostaje go osobiście i z imienia; przypowieść z rozdziału 33 mówi o mieście, ale nie zawiera uogólnienia na każdego wierzącego. Rozszerzenia tej zasady są wnioskiem czytelników, nie tekstu.
Nie wiemy, co znaczy dokładnie żądanie krwi z ręki strażnika. Tekst nie precyzuje ani rodzaju odpowiedzialności, ani jej skutku, a przykłady w księdze nie zawierają rozstrzygnięcia takiej sprawy.
Nie wiemy wreszcie, czy ktokolwiek z opisanych słuchaczy zmienił postępowanie. Rozdział kończy się na diagnozie i nie podaje żadnego dalszego ciągu.
