Rozdział 37 Ezechiela należy do najczęściej przywoływanych obrazów prorockich i równie często bywa czytany bez wykładni, którą sam tekst podaje kilkanaście wersetów dalej. To rzadka sytuacja: prorok nie zostaje z zagadką, lecz dostaje jej rozwiązanie wprost. Warto więc najpierw przejść przez wizję tak, jak jest opowiedziana, a dopiero potem sprawdzić, co Jahwe każe o niej powiedzieć.
Co prorok widzi
Ręka Pana była nade mną i on wyprowadził mnie w duchu Pana, i postawił mnie w środku doliny, która była pełna kości; Przeprowadził mnie obok nich dokoła, a oto było ich bardzo dużo na obszarze tej doliny, a oto były bardzo wyschłe. I powiedział do mnie: Synu człowieczy, czy te kości ożyją? Odpowiedziałem: Panie Boże, ty wiesz.
Ez 37,1-3
Pierwsze, co uderza, to bierność Ezechiela. Nie idzie w dolinę — zostaje w nią wprowadzony i oprowadzony dokoła, żeby zobaczyć skalę. Dwie informacje są w tym opisie kluczowe: kości jest bardzo dużo i są bardzo wyschłe. To nie jest świeże pobojowisko, tylko szczątki po latach, pozbawione nawet pochówku. Na pytanie, czy ożyją, prorok nie odpowiada ani tak, ani nie — odsyła je z powrotem do pytającego.
Wtedy powiedział do mnie: Prorokuj o tych kościach i mów do nich: Wyschłe kości, słuchajcie słowa Pana. Tak mówi Pan Bóg do tych kości: Oto sprawię, że wstąpi w was tchnienie i ożyjecie; Nałożę na was ścięgna i sprawię, że obrośniecie ciałem, oblekę was w skórę, i włożę w was tchnienie, i ożyjecie. I poznacie, że ja jestem Panem.
Ez 37,4-6
Polecenie jest niezwykłe: Ezechiel ma mówić do kości. Nie do ludu, nie do króla, nie do wygnańców — do materii, która z definicji nie słucha. Zapowiedź rozłożona jest przy tym na etapy: ścięgna, ciało, skóra, a dopiero na końcu tchnienie. Ta kolejność nie jest ozdobnikiem, bo wizja zaraz ją wykorzysta.
Prorokowałem więc, jak mi rozkazano. A gdy prorokowałem, powstał szum, a oto poruszenie; i kości zbliżyły się do siebie, kość do swojej kości. I spojrzałem, a oto pojawiły się na nich ścięgna, obrosły ciałem i skóra je powlekła z wierzchu, ale nie było w nich tchnienia.
Ez 37,7-8
Dzieje się dokładnie tak, jak zapowiedziano — z jednym brakiem, który tekst wyraźnie odnotowuje. Ciała są kompletne, wyglądają jak ludzie, a nie żyją. Ten stan pośredni jest w wizji celowy: przywrócenie kształtu to jeszcze nie przywrócenie życia. Dla wspólnoty, która patrzy na własne szczątki, jest w tym trzeźwe ostrzeżenie przed uznaniem samej odbudowy zewnętrznej za koniec sprawy.
I powiedział do mnie: Prorokuj do wiatru, prorokuj, synu człowieczy, i powiedz do wiatru: Tak mówi Pan Bóg: Przyjdź od czterech wiatrów, tchnienie, i powiej na tych zabitych, i niech ożyją. Prorokowałem więc, jak mi rozkazał, i wstąpiło w nie tchnienie, a ożyły i stanęły na nogach, bardzo, bardzo liczne wojsko.
Ez 37,9-10
Drugie prorokowanie kieruje się już nie do kości, lecz do tchnienia. Wołanie idzie do czterech wiatrów, a więc obejmuje wszystkie strony świata — tam, gdzie rozproszono wygnańców. Dopiero po tym drugim słowie martwi wstają, a tekst nazywa ich wojskiem.
Wykładnia, której tekst nie zostawia czytelnikowi
I powiedział do mnie: Synu człowieczy, te kości to cały dom Izraela. Oto mówią: Nasze kości wyschły, nasza nadzieja przepadła, jesteśmy zgubieni.
Ez 37,11
To jest klucz i nie pochodzi on od komentatora. Kości to dom Izraela, a wizja jest odpowiedzią na konkretne zdanie, które ludzie wygnania powtarzali o sobie. Ich własna diagnoza brzmiała: koniec, nie ma po co czekać. Wizja tej diagnozy nie unieważnia — potwierdza wprost, że kości są suche — tylko odmawia uznania jej za ostatnie słowo.
Dlatego prorokuj i mów do nich: Tak mówi Pan Bóg: Oto otworzę wasze groby i wyprowadzę was z waszych grobów, ludu mój, i przyprowadzę was do ziemi Izraela. I poznacie, że ja jestem Panem, gdy otworzę wasze groby i wyprowadzę was z waszych grobów, ludu mój. Włożę w was mojego ducha i ożyjecie, i osadzę was w waszej ziemi. I poznacie, że ja, Pan, to powiedziałem i uczyniłem, mówi Pan.
Ez 37,12-14
Zwróćmy uwagę na zmianę obrazu. W dolinie były kości rozrzucone; teraz mowa o grobach, które zostaną otwarte. Cel jest przy tym konkretny i geograficzny — ziemia Izraela, nie zaświaty. Powtórzone dwukrotnie zdanie o poznaniu Jahwe wskazuje, po co to wszystko: nie po to, by ludzie odzyskali dobre samopoczucie, lecz by rozpoznali, kto działa.
Dalszy ciąg rozdziału: dwa kawałki drewna
Rozdział nie kończy się na kościach i to jest istotne, bo drugi znak tłumaczy, czym ma być odzyskane życie. Tym razem Ezechiel nie ogląda, lecz wykonuje coś własnymi rękami.
A ty, synu człowieczy, weź sobie kawałek drewna i napisz na nim: Dla Judy i synów Izraela, jego towarzyszy. Weź też drugi kawałek drewna i napisz na nim: Dla Józefa, drewno Efraima i całego domu Izraela, jego towarzyszy. I złóż je jedno z drugim w jeden kawałek, aby stanowiły jedno w twoim ręku.
Ez 37,16-17
Chodzi o rozdarcie sprzed wieków: dwa królestwa, dwie linie, dwie stolice. Znak mówi, że rozłam nie jest stanem docelowym. Prorok trzyma w ręku jedno drewno tam, gdzie historia zostawiła dwa.
Potem powiedz do nich: Tak mówi Pan Bóg: Oto wezmę synów Izraela spośród narodów, do których przybyli, zgromadzę ich zewsząd i przyprowadzę ich do ich ziemi. I uczynię ich jednym narodem w ziemi, na górach Izraela, i jeden król będzie królem nad nimi wszystkimi. Nie będą już dwoma narodami i już nie podzielą się na dwa królestwa.
Ez 37,21-22
Zapowiedź obejmuje trzy rzeczy naraz: zebranie spośród narodów, jedność i jednego króla. Ostatni element tekst rozwija dalej, i to w sposób, który wykracza poza zwykłą politykę.
Mój sługa Dawid będzie królem nad nimi i wszyscy będą mieli jednego pasterza. Będą chodzić według moich sądów, będą przestrzegać moich ustaw i wykonywać je. I zamieszkają w tej ziemi, którą dałem mojemu słudze Jakubowi, w której mieszkali wasi ojcowie; będą w niej mieszkali, oni, ich synowie i synowie ich synów, aż na wieki, a mój sługa Dawid będzie ich księciem na wieki.
Ez 37,24-25
Król nazwany jest imieniem Dawida, choć Dawid od dawna nie żył, gdy Ezechiel prorokował. Tekst tego wyrażenia nie tłumaczy. Mówi natomiast, czym rządy mają się cechować: lud pod nimi chodzi według sądów Jahwe i przestrzega jego ustaw. Odnowienie nie jest więc zwolnieniem z Tory, lecz warunkami, w których da się jej przestrzegać.
Czego nie wiemy
Tekst nie mówi, czy wizja opisuje wyłącznie powrót z wygnania, czy również powstanie umarłych. Podaje wykładnię wspólnotową i tylko ją; obraz otwieranych grobów wykracza poza to, co wyczerpuje powrót z Babilonu, ale sam Ezechiel tego wykroczenia nie komentuje ani jednym słowem. Nie wiemy też, kiedy zapowiedź o jednym narodzie i jednym pasterzu miałaby się dopełnić — rozdział nie podaje żadnej ramy czasowej ani znaku, po którym dałoby się ją rozpoznać z góry. Milczy wreszcie o tym, kim byli ci, których kości zapełniły dolinę. Wizja odpowiada na jedno zdanie rozpaczy i nie udaje, że odpowiada na wszystkie pytania, jakie się przy niej nasuwają.
