Emuna (אֱמוּנָה, translit. ’e.mu.Nah, Strong H0530) występuje w Biblii hebrajskiej zaledwie 49 razy — to niewiele jak na słowo, wokół którego toczy się jeden z największych sporów w dziejach chrześcijaństwa. Nasz indeks glosuje je jednoznacznie: „wierność”. Polski przekład tłumaczy je jednak raz jako „wierność”, raz „prawda”, a raz „wiara” — i właśnie na tej ostatniej zamianie oparto całe konstrukcje teologiczne.
Co znaczy to słowo
Emuna pochodzi od rdzenia a-m-n, którego podstawowe pole znaczeniowe to „być mocnym, pewnym, niezawodnym, podtrzymywać”. Z tego samego rdzenia pochodzi wykrzyknik amen — „tak jest, to pewne”. Emuna to więc przede wszystkim stałość: właściwość czegoś, co nie ustępuje pod obciążeniem. Mówi się tak o filarze, o rękach, o Bogu i o człowieku, który dotrzymuje.
Formy zapisane w tekście trzymają się tego pola: „w wierności” 9 razy, „wierność” 8 razy, „wierność twoja” 8 razy, „wierność jego” 2 razy, „w ich wierności” 2 razy. Znów widać, że emuna rzadko bywa abstrakcyjna — najczęściej jest czyjaś i wobec kogoś.
Gdzie występuje w Piśmie
Najbardziej dosłowne, fizyczne wystąpienie emuna to bitwa z Amalekiem. Mojżesz trzyma ręce podniesione, ale mu ciążą; Aaron i Chur podpierają je z obu stron.
„Ale ręce Mojżesza były ociężałe. Wzięli więc kamień i podłożyli pod niego, i usiadł na nim. A Aaron i Chur podpierali jego ręce, jeden z jednej, drugi z drugiej strony. I jego ręce były stale podniesione aż do zachodu słońca.” — Wj 17,12 (UBG)
Polskie „stale podniesione” oddaje hebrajskie emuna. To jest obraz źródłowy tego słowa: ręce, które nie opadają, bo ktoś je podtrzymuje. Nie ma tu żadnego elementu przekonania czy poglądu — jest wytrzymałość materiału. Podstawą wszystkiego jest jednak emuna Boga, o której śpiewa Mojżesz w swojej ostatniej pieśni.
„On jest Skałą, a jego dzieło jest doskonałe, bo wszystkie jego drogi są sprawiedliwe. Jest Bogiem prawdziwym i bez nieprawości, sprawiedliwym i prawym.” — Pwt 32,4 (UBG)
Jahwe jest tam nazwany Skałą — i to nie jest ozdobnik poetycki, tylko definicja emuna. Skała jest tym, co nie ustępuje. Jeremiasz w Lamentacjach, patrząc na zgliszcza Jerozolimy, opiera się dokładnie na tej samej cesze.
„Każdego poranka się odnawia, wielka jest twoja wierność.” — Lm 3,23 (UBG)
Jak działa w tekście
W Psalmach emuna Boga jest mierzona kategoriami kosmicznymi — wysokością nieba i trwałością ziemi.
„Panie, twoje miłosierdzie sięga niebios, twoja wierność aż do obłoków.” — Ps 36,5 (UBG)
Tu polski daje „wierność” i wszystko się zgadza. Ale kilkadziesiąt psalmów dalej ten sam wyraz zostaje oddany inaczej, i czytelnik traci związek.
„Z pokolenia na pokolenie twoja prawda; ugruntowałeś ziemię i trwa.” — Ps 119,90 (UBG)
„Twoja prawda” to w hebrajskim emunatecha — twoja wierność. Zdanie mówi, że wierność Boga jest tym samym rodzajem faktu, co ugruntowana ziemia: sprawdzalna, obciążalna, trwająca z pokolenia na pokolenie. Izajasz robi z emuna element uzbrojenia przyszłego władcy.
„Sprawiedliwość będzie pasem jego bioder, a prawda pasem jego lędźwi.” — Iz 11,5 (UBG)
Pas w starożytności nie był ozdobą, tylko elementem, który spinał szatę do biegu i walki. Sprawiedliwość i emuna to nie akcesoria mesjańskiego króla — to, co trzyma resztę na miejscu.
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polszczyzna rozprasza emuna na co najmniej trzy słowa: „wierność”, „prawda” i „wiara”. Przy „prawdzie” gubi się to, że chodzi o wierność osoby, a nie o zgodność zdania z faktami — widać to zarówno w psalmie 119, jak i w Księdze Przysłów.
„Wargi kłamliwe budzą odrazę w Panu, a ci, którzy postępują w prawdzie, podobają mu się.” — Prz 12,22 (UBG)
„Postępują w prawdzie” to osej emuna — dosłownie „czyniący wierność”. Nie chodzi o niekłamanie w sensie logicznym, lecz o dotrzymywanie słowa. Emuna jest czymś, co się robi, nie czymś, co się myśli.
Największa zamiana czeka jednak u Habakuka, w zdaniu, które stało się hasłem reformacji.
„Oto dusza tego, który się wywyższa, nie jest w nim prawa. Ale sprawiedliwy będzie żył ze swojej wiary.” — Ha 2,4 (UBG)
„Ze swojej wiary” — w hebrajskim stoi be-emunato, „w swojej wierności” albo „przez swoją stałość”. Habakuk nie przeciwstawia wiary uczynkom; on przeciwstawia człowieka nadętego, który się wywyższa, człowiekowi, który przy Bogu wytrwa mimo tego, że Babilon nadciąga. Kiedy polski oddaje emuna jako „wiara”, czytelnik słyszy: „wystarczy uwierzyć”. Hebrajski mówi: „wytrzymaj”.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Różnica nie jest akademicka. Jeśli emuna to przekonanie, wiara jest wydarzeniem — czymś, co się ma albo czego się nie ma, i co można sprawdzić pytaniem o poglądy. Jeśli emuna to stałość, wiara jest procesem, który sprawdza się dopiero pod obciążeniem, i mierzy się latami, a nie deklaracją.
Warto też zauważyć kolejność. W Piśmie emuna człowieka jest zawsze odpowiedzią na emuna Boga, nigdy odwrotnie. Dlatego Lamentacje mogą powiedzieć, że wierność odnawia się każdego poranka — to nie nasza wytrwałość się odnawia, lecz Jego. Ręce Mojżesza były ociężałe i same by opadły; utrzymała je nie siła Mojżesza, ale dwóch ludzi po bokach i kamień pod spodem.
Dla czytelnika oznacza to praktyczny wniosek: pytanie „czy mam dość wiary” warto zamienić na pytanie „czy trwam”. Pierwsze mierzy natężenie uczucia w danej chwili. Drugie mierzy to, co Pismo naprawdę nazywa emuna.
Zobacz też: Amen (ἀμήν) — co znaczy „zaprawdę” po grecku · Jahwe · Bitwa z Amalekiem · Aaron · Chur · Izajasz
