Eljon (עֶלְיוֹן, H5945) występuje w hebrajskiej Biblii pięćdziesiąt trzy razy. Znaczy tyle, co położony wyżej, górny, najwyższy. Z tych pięćdziesięciu trzech miejsc dwadzieścia dwa nie mówią o Bogu w ogóle, a polski czytelnik nie ma szans tego zauważyć, bo przekład rozdziela je na dwa całkiem różne słowa.
Najzwyklejsze góra
W opowieści o snach więźniów faraona tym samym wyrazem opisany jest kosz leżący na wierzchu stosu.
A w najwyższym koszu były wszelkie rodzaje pieczywa dla faraona, a ptaki jadły je z kosza, który był na mojej głowie.
Rdz 40,17
Kroniki używają go o bramie świątynnej, księgi królewskie o sadzawce powyżej miasta, a Jozue i Kroniki o górnym Bet-Choron. To słownictwo topograficzne i budowlane.
On zbudował bramę górną domu Pana i wykonał wiele prac na murach Ofelu.
2Krn 27,3
Bóg Najwyższy przed Izraelem
Pierwsze użycie o Bogu pada w scenie, w której Izraela jeszcze nie ma. Kapłanem El Eljon jest król Salemu, człowiek spoza rodziny Abrama.
A Melchisedek, król Salemu, wyniósł chleb i wino. Był on kapłanem Boga Najwyższego.
Rdz 14,18
Odpowiedź Abrama jest kluczowa, bo przejmuje on ten tytuł i wiąże go z imieniem Jahwe. Nie odrzuca określenia Melchisedeka i nie tworzy własnego, tylko dokłada do niego imię własne Boga.
Lecz Abram odpowiedział królowi Sodomy: Podniosłem swą rękę do Pana Boga Najwyższego, właściciela nieba i ziemi;
Rdz 14,22
Podobnie mówi Balaam, wróżbita wynajęty przez Moabitów, a więc znów ktoś spoza Izraela.
Wypowiedź tego, który słyszał słowa Boga, który ma wiedzę o Najwyższym, który miał widzenie Wszechmocnego, a padając, miał otwarte oczy:
Lb 24,16
Eljon o człowieku i o narodzie
Powtórzone Prawo obiecuje Izraelowi, że będzie eljon ponad wszystkimi narodami. UBG zamienia rzeczownik na czasownik i po polsku nie zostaje po tym słowie żaden ślad.
Że wywyższy cię ponad wszystkie narody, które uczynił, w chwale, w sławie i we czci, i że masz być ludem świętym dla Pana, swego Boga, tak jak powiedział.
Pwt 26,19
Psalm o przymierzu z Dawidem stosuje ten sam wyraz do króla, tym razem z małej litery.
Ja też uczynię go pierworodnym i najwyższym wśród królów ziemi.
Ps 89,27
W Psalmach i u proroków
Zagrzmiał Pan z nieba, Najwyższy wydał swój głos.
2Sm 22,14
Będę się cieszył i radował tobą, będę śpiewał twemu imieniu, o Najwyższy!
Ps 9,2
Będę wołał do Boga Najwyższego, do Boga, który doprowadzi moją sprawę do końca.
Ps 57,2
Rozkład wystąpień jest wymowny: trzydzieści jeden miejsc dotyczy Boga, dwadzieścia dwa nie dotyczą go w ogóle, a granica między nimi nie przebiega wzdłuż żadnej różnicy w samym wyrazie. Decyduje wyłącznie to, o czym mówi zdanie.
W Psalmach tytuł ten pojawia się częściej niż gdziekolwiek indziej i regularnie stoi tam, gdzie mowa o Bogu ponad wszystkimi narodami albo ponad innymi bogami. To jego naturalne środowisko: porównanie i pozycja.
Co gubi polski przekład
Ginie wspólny mianownik. Jeden wyraz opisuje w Piśmie kosz na wierzchu, bramę u góry, sadzawkę powyżej miasta, króla ponad królami, naród ponad narodami i Boga ponad wszystkim. Po polsku pierwsze cztery przypadki to górny i najwyższy, a ostatni to tytuł pisany wielką literą. Związek między nimi przestaje istnieć.
Ginie też informacja o tym, że mówimy o słowie stopniującym, a nie o orzeczeniu o naturze. Eljon nie znaczy nieskończony ani transcendentny. Znaczy wyżej niż to, z czym porównujemy. Dlatego obietnica dla Izraela i tytuł Boga mogą wyglądać identycznie i dlatego przechwałka z proroctwa o królu Babilonu jest sensowna jako zdanie: ktoś zapowiada, że zajmie górną pozycję.
Wzniosę się nad szczyty obłoków, będę równy Najwyższemu.
Iz 14,14
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim był El Eljon Melchisedeka. Tekst nie mówi, czy król Salemu czcił Boga Abrama pod innym tytułem, czy też Abram świadomie zrównał znane w Kanaanie określenie ze swoim Bogiem. Sam gest zrównania jest w tekście widoczny, jego motywy nie.
Nie wiemy, jak czytać zdanie o synach Najwyższego z osiemdziesiątego drugiego psalmu. Zależy to od rozstrzygnięcia, kim są adresaci tej mowy, a psalm ich nie identyfikuje. Rozwiązania proponowane od stuleci różnią się między sobą zasadniczo i żadne nie wynika z samego słownictwa.
Nie wiemy wreszcie, do kogo odnosi się przechwałka z czternastego rozdziału Izajasza. Kontekst literacki mówi o królu Babilonu, tradycja czytania poszła w innym kierunku, a rozstrzygnięcia nie da się oprzeć na wyrazie eljon, który jest tu zwykłym określeniem pozycji.
Zobacz też: Jahwe · Balaam · Abram · Jozue — znaczenie imienia
