Ἐγκαίνια to w Nowym Testamencie wyraz jednorazowy. Nie ma drugiego miejsca, w którym by się pojawił, i nie ma w Piśmie zdania, które by go objaśniało. Wszystko, co o nim wiemy z Nowego Testamentu, mieści się w jednym wersecie i jego najbliższym sąsiedztwie.
Jedyne wystąpienie
Była wtedy w Jerozolimie uroczystość poświęcenia świątyni. A była zima.
J 10,22
I przechadzał się Jezus w świątyni, w przedsionku Salomona.
J 10,23
Jan robi tu dwie rzeczy naraz: datuje wydarzenie i podaje pogodę. Zima tłumaczy, dlaczego rozmowa odbywa się pod dachem, w krytym portyku, a nie na otwartym dziedzińcu. Święto natomiast wskazuje porę roku i okoliczność, w której Świątynia była pełna ludzi.
Sam wyraz jest rzeczownikiem w liczbie mnogiej — tak jak wiele greckich nazw świąt — i zbudowany jest na temacie oznaczającym nowość. Nie znaczy więc „poświęcenie” w sensie uświęcenia, lecz raczej odnowienie, oddanie do użytku na nowo, inaugurację.
Skąd bierze się to pojęcie w Piśmie
Grecki wyraz odpowiada hebrajskiemu rzeczownikowi, który w Piśmie Hebrajskim nazywa dokładnie tę czynność: uroczyste oddanie do użytku ołtarza albo domu. Tak jest w Księdze Liczb przy poświęceniu ołtarza przybytku.
Naczelnicy ofiarowali swoje dary przed ołtarzem na jego poświęcenie, w tym dniu, w którym został namaszczony.
Lb 7,10
Tak jest przy Świątyni Salomona.
Potem ósmego dnia obchodzili uroczyste święto. Poświęcenie ołtarza trwało bowiem siedem dni i uroczyste święto obchodzili przez siedem dni.
2Krn 7,9
I tak jest przy Świątyni odbudowanej po powrocie z Babilonu — w Księdze Ezdrasza występuje aramejska postać tego samego rzeczownika.
Wówczas synowie Izraela, kapłani, Lewici oraz reszta ludu, który powrócił z niewoli, z radością obchodzili poświęcenie tego domu Bożego.
Ezd 6,16
I złożyli ofiary przy poświęcaniu tego domu Bożego: sto cielców, dwieście baranów, czterysta jagniąt, a jako ofiarę za grzech za całego Izraela – dwanaście kozłów, według liczby pokoleń Izraela.
Ezd 6,17
To jest ważne dla oceny całego zagadnienia. Kategoria „poświęcenia domu Bożego” nie jest wynalazkiem późniejszym. Jest w Torze, jest w Kronikach, jest u Ezdrasza — za każdym razem jako jednorazowy akt otwarcia, a nie jako doroczne święto.
Co gubi polski czytelnik
Strata pierwsza to nazwa. UBG podaje opis — uroczystość poświęcenia świątyni — zamiast nazwy własnej. Czytelnik nie ma więc powodu podejrzewać, że mowa o obchodach, które są obchodzone do dziś i noszą imię wywiedzione z tego samego hebrajskiego rzeczownika. Dla polskiego czytelnika jest to bezimienne wydarzenie z kalendarza, o którym nic więcej nie wiadomo.
Strata druga to pokrewieństwo z Lb 7, 2 Krn 7 i Ezd 6. Skoro w tych miejscach polszczyzna pisze o poświęceniu ołtarza i domu, a w J 10,22 o uroczystości poświęcenia świątyni, związek jest teoretycznie widoczny — ale tylko dla kogoś, kto szuka. Nic w tekście nie kieruje uwagi w tę stronę.
Strata trzecia to sens „odnowienia”. Greckie słowo mówi o czymś, co zostało zbezczeszczone lub porzucone i zostaje przywrócone do użytku. Polskie „poświęcenie” tego odcienia nie ma — brzmi jak akt uświęcający, a nie jak przywrócenie po przerwie.
Gdzie tekst zostawia otwarte pytanie
Tu trzeba powiedzieć rzecz najważniejszą i powiedzieć ją uczciwie. Wydarzenia, które to święto upamiętnia — zbezczeszczenie Świątyni i jej ponowne otwarcie w drugim wieku przed naszą erą — nie są opisane w żadnej z ksiąg kanonu. Znamy je z pism spoza kanonu i z tradycji. Ewangelia Jana zakłada, że czytelnik wie, o co chodzi, ale sama nic nie wyjaśnia.
Z tego wynika spór, którego nie da się rozstrzygnąć leksyką. Jedni czytają J 10,22 jako świadectwo, że Jeszua obchodził święto nienakazane w Torze, a więc że takie obchody są dopuszczalne. Drudzy odpowiadają, że tekst mówi wyłącznie, iż był wtedy w Świątyni i tam nauczał — a przebywanie w Jerozolimie w czasie zgromadzenia ludu nie jest tym samym co udział w obrzędzie. Werset nie zawiera żadnego czasownika opisującego uczestnictwo. Nie ma w nim ani pochwały święta, ani nagany.
Trzeba więc powiedzieć wprost: analiza rzeczownika enkainia nie rozstrzyga tego sporu i nie może go rozstrzygnąć. Wyraz nazywa czynność otwarcia i nic więcej nie orzeka. Kto wyprowadza z jednego wersetu regułę obowiązującą w jedną albo w drugą stronę, robi to na własną odpowiedzialność, a nie na podstawie tekstu.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Jeszua brał udział w obchodach — tekst tego nie mówi. Nie wiemy, dlaczego Jan w ogóle podał tę datę: czy tylko dla porządku chronologicznego, czy dlatego, że temat pasterza i owiec, który następuje po tych zdaniach, wiązał się w jego oczach z okolicznością święta. Nie wiemy, jak obchody wyglądały w pierwszym wieku. Nie wiemy wreszcie, dlaczego to jedyne miejsce w całym Nowym Testamencie, w którym ten wyraz się pojawia.
Zobacz też: Świątynia (Bejt haMikdasz) · Jeszua (Jezus) · Ewangelia Jana
