Dziesięcioro przykazań (ang. The Ten Commandments) to amerykański film Cecila B. DeMille’a z 1956 roku, trwający 220 minut. Zdobył Oscara za efekty specjalne i miał siedem nominacji, w tym dla najlepszego filmu. W pierwszej dystrybucji zarobił około 122,7 miliona dolarów. Muzykę skomponował Elmer Bernstein, który przejął zadanie po Victorze Youngu, zmuszonym zrezygnować z powodu choroby.
W obsadzie: Charlton Heston (Mojżesz), Yul Brynner (Ramzes II), Anne Baxter (Nefretiri), Cedric Hardwicke (Seti), John Carradine (Aaron), John Derek (Jozue), Vincent Price (Baka). Hestona wybrano między innymi ze względu na podobieństwo do rzeźby Mojżesza dłuta Michała Anioła.
Które fragmenty Pisma ekranizuje
Film przechodzi przez główne wydarzenia Księgi Wyjścia: ucisk Izraela, ocalenie niemowlęcia z rzeki, zabójstwo Egipcjanina i ucieczkę do Midianu, krzew ognisty, spór z faraonem, plagi, przejście przez morze, Synaj, złotego cielca i śmierć Mojżesza.
Potem Mojżesz i Aaron przyszli do faraona i powiedzieli: Tak mówi Pan, Bóg Izraela: Wypuść mój lud, aby dla mnie obchodził święto na pustyni. Faraon odparł: Któż to jest Pan, abym miał słuchać jego głosu i wypuścić Izraela? Nie znam Pana, a Izraela też nie wypuszczę.
Wj 5,1-2
Ta krótka wymiana zdań jest osią całego dramatu i film oddaje ją wiernie: faraon nie tyle odmawia, ile oświadcza, że nie zna Tego, kto stawia żądanie.
Gdy się przybliżył do obozu, zobaczył cielca i tańce. Mojżesz wówczas rozgniewał się bardzo, rzucił z rąk tablice i stłukł je pod górą. Wziął też cielca, którego zrobili, spalił go w ogniu, skruszył na proch, wysypał na wodę i kazał ją pić synom Izraela.
Wj 32,19-20
Scena rozbicia tablic jest w filmie jednym z najsilniejszych momentów i jest w tekście. Film kończy się tak, jak kończy się Tora:
Potem Mojżesz wstąpił z równin Moabu na górę Nebo, na szczyt Pizga, który jest naprzeciw Jerycha. I Pan pokazał mu całą ziemię, od Gileadu aż po Dan; I całą ziemię Neftalego, ziemię Efraima i Manassesa oraz całą ziemię Judy aż po Morze Zachodnie; I stronę południową, i równinę doliny Jerycha, miasta palm aż po Soar. Wtedy Pan mu powiedział: To jest ziemia, którą poprzysiągłem Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi, mówiąc: Dam ją twemu potomstwu. Pozwoliłem ci ją zobaczyć na własne oczy, ale do niej nie wejdziesz. Tam właśnie umarł Mojżesz, sługa Pana, w ziemi Moabu, według słowa Pana. I pogrzebał go w dolinie, w ziemi Moabu, naprzeciw Bet-Peor, a nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień.
Pwt 34,1-6
Co dodano, a czego nie ma w Piśmie
Bardzo dużo — i tym razem źródła dopisków są dobrze udokumentowane. DeMille sięgnął po starożytnych autorów: Filon i Józef Flawiusz przedstawiają Mojżesza jako następcę tronu Egiptu, a midrasz mówi o przywiązaniu do niego zarówno córki faraona, jak i samego władcy. Do tego doszły trzy powieści: Prince of Egypt Dorothy Clarke Wilson z 1949 roku, On Eagle’s Wings Arthura Eustace’a Southona z 1939 roku i Pillar of Fire Josepha Holta Ingrahama.
Nefretiri. Egipska księżniczka zakochana w Mojżeszu, a potem żona Ramzesa, pochodzi z powieści Wilson. To ona w filmie doprowadza do pościgu za Izraelitami. W Księdze Wyjścia nie ma jej ani śladu, podobnie jak całego wątku miłosnego.
Mojżesz jako wódz i budowniczy. Film pokazuje go jako zwycięskiego dowódcę w wojnie z Etiopią i budowniczego miasta na jubileusz faraona. To rozwinięcie tradycji spoza Biblii — sam tekst mówi o jego młodości niewiele, a przejście do dorosłości streszcza w kilku zdaniach.
Memnet, Baka i Lilia. Piastunka, która zna tajemnicę pochodzenia Mojżesza, okrutny nadzorca i młoda niewolnica to postacie filmowe. Datan jako przeciwnik Mojżesza w Piśmie występuje — pozostała trójka nie.
Odkrycie pochodzenia. W filmie Mojżesz dowiaduje się, kim jest, przez pałacową intrygę i odnaleziony materiał, w który był owinięty. Tekst przedstawia to zupełnie inaczej i o wiele prościej — dorosły Mojżesz po prostu wychodzi do swoich braci i widzi ich ciężary, po czym zabija Egipcjanina.
Trzeba jednak oddać filmowi, że w sprawach zasadniczych trzyma się tekstu: plagi są sądem, przejście przez morze cudem, a Prawo dane na Synaju nie zostaje w żaden sposób zrelatywizowane. Dopiski dotyczą pałacu, nie przymierza.
Dla kogo i na co uważać
To wciąż najbardziej rozpoznawalna ekranizacja Wyjścia i widowisko, które robi wrażenie mimo upływu siedemdziesięciu lat. Dla wielu ludzi obraz Mojżesza to po prostu twarz Hestona — i warto wiedzieć, skąd ten obraz się wziął.
Uwaga jest jedna, za to istotna: mniej więcej połowa fabuły pochodzi z powieści i tradycji pozabiblijnej, nie z Księgi Wyjścia. Kto ogląda go jako ilustrację tekstu, wyniesie z filmu sporo rzeczy, których w tekście nie ma — przede wszystkim wątek Nefretiri i rywalizacji o tron. Najlepiej obejrzeć, a potem przeczytać rozdziały 1–14 Wyjścia; kontrast jest bardzo pouczający.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Midrasz · Jubileusz (Jowel) · Elmer · Aaron · Datan
