Zdanie pada podczas przesłuchania przed radą, po uzdrowieniu człowieka przy bramie świątyni. Nie jest wykładem o religiach świata ani odpowiedzią na pytanie o los ludzkości. Jest odpowiedzią na pytanie, czyją mocą dokonano konkretnej rzeczy — i dopiero z tego wyrasta uogólnienie.
Niech wam wszystkim i całemu ludowi Izraela będzie wiadomo, że w imieniu Jezusa Chrystusa z Nazaretu, którego wy ukrzyżowaliście, a którego Bóg wskrzesił z martwych, przez niego on stoi przed wami zdrowy. On jest tym kamieniem odrzuconym przez was, budujących, który stał się kamieniem węgielnym. I nie ma w nikim innym zbawienia. Nie ma bowiem pod niebem żadnego innego imienia danego ludziom, przez które moglibyśmy być zbawieni.
Dz 4,10-12
O jakie imię chodzi
Hebrajskie imię, które nosił Mesjasz, znaczy dosłownie: Jahwe zbawia. Nie jest to gra słów dopisana później, bo zapowiedź imienia jest w Ewangelii od razu powiązana z jego treścią.
I urodzi syna, któremu nadasz imię Jezus. On bowiem zbawi swój lud od jego grzechów.
Mt 1,21
To spostrzeżenie zmienia sposób czytania zdania Piotra. Wyłączność nie dotyczy dźwięku ani formy zapisu, lecz Tego, kogo imię wskazuje. Widać to po tym, jak apostołowie cytują proroka Joela, mówiąc o wzywaniu imienia — u Joela chodzi o imię Jahwe, a Piotr i Paweł stosują ten sam werset do Mesjasza.
I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, zostanie wybawiony, bo na górze Syjon i w Jerozolimie będzie wybawienie, jak powiedział Pan, to jest w resztkach, które Pan powoła.
Jl 2,32
I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, będzie zbawiony.
Dz 2,21
Każdy bowiem, kto wezwie imienia Pana, będzie zbawiony.
Rz 10,13
Autorzy nie zaznaczają, że robią przesunięcie, i nie tłumaczą, na jakiej podstawie. Po prostu cytują. Dla nich jedno i drugie było w tej sprawie tym samym.
Warto od razu zaznaczyć, czego to spostrzeżenie nie oznacza. Nie wynika z niego, że moc ma sam dźwięk imienia ani określona forma jego zapisu. Piotr mówi o imieniu danym ludziom, czyli o kimś posłanym, a wzywanie imienia jest w Tanach zwrotem oznaczającym zwrócenie się do konkretnej osoby, nie wypowiedzenie formuły.
Zdania równie wyłączne
Zdanie Piotra nie stoi samotnie i nie da się go potraktować jako retorycznej przesady w napiętej chwili. Podobne sformułowania pochodzą od różnych autorów.
Jezus mu odpowiedział: Ja jestem drogą, prawdą i życiem. Nikt nie przychodzi do Ojca jak tylko przeze mnie.
J 14,6
Jeden bowiem jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus;
1 Tm 2,5
Temu wszyscy prorocy wydają świadectwo, że przez jego imię każdy, kto w niego wierzy, otrzyma przebaczenie grzechów.
Dz 10,43
Ostatnie zdanie jest ważne, bo pada w domu poganina i wiąże przebaczenie z imieniem, do którego mieli świadczyć wszyscy prorocy. Piotr nie mówi więc o nowym warunku, lecz o czymś, co według niego było zapowiedziane wcześniej.
Teksty, które to komplikują
Cztery fragmenty utrudniają najprostsze zastosowanie tej zasady i trzeba je postawić obok, a nie przemilczeć.
Gdy bowiem poganie, którzy nie mają prawa, z natury czynią to, co jest w prawie, oni, nie mając prawa, sami dla siebie są prawem. Oni to ukazują działanie prawa wpisanego w ich serca, za poświadczeniem ich sumienia i myśli wzajemnie się oskarżających lub też usprawiedliwiających);
Rz 2,14-15
Bóg wprawdzie pomijał czasy tej nieświadomości, teraz jednak nakazuje wszędzie wszystkim ludziom pokutować;
Dz 17,30
Paweł mówi o poganach mających dzieło prawa wpisane w serca, a w mowie na Areopagu — o czasach nieświadomości, które Bóg pomijał. Ani jedno, ani drugie nie tworzy drugiej drogi, ale oba pokazują, że pytanie o ludzi bez wiedzy nie jest w Piśmie zamknięte jednym zdaniem.
On ci oznajmił, człowieku, co jest dobre i czego Pan żąda od ciebie: jedynie tego, byś czynił sprawiedliwie, kochał miłosierdzie i pokornie chodził z twoim Bogiem.
Mi 6,8
Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów, gdy ujrzycie Abrahama, Izaaka, Jakuba i wszystkich proroków w królestwie Bożym, a samych siebie wyrzuconych precz. I przyjdą inni ze wschodu i z zachodu, z północy i z południa, i zasiądą za stołem w królestwie Bożym.
Łk 13,28-29
I tak cały Izrael będzie zbawiony, jak jest napisane: Przyjdzie z Syjonu wybawiciel i odwróci bezbożność od Jakuba.
Rz 11,26
Micheasz streszcza wymagania Boga wobec człowieka bez żadnego odniesienia do imienia. Jeszua zapowiada przyjście ludzi z czterech stron świata do stołu z patriarchami. Paweł mówi o zbawieniu całego Izraela w kontekście, w którym większość nie uznaje Mesjasza. Żaden z tych tekstów nie znosi zdania Piotra, ale każdy pokazuje, że autorzy nie wyprowadzali z niego wniosków o losie poszczególnych ludzi. Czytelnik może uznać, że wyłączność dotyczy podstawy zbawienia, a nie zakresu wiedzy potrzebnej do skorzystania z niej; może też uznać inaczej. Pismo tej sprawy nie rozstrzyga.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, ile trzeba wiedzieć, żeby zdanie Piotra zadziałało wobec kogoś, bo teksty tego progu nie podają. Nie wiemy, jak Piotr zestawiłby swoje słowa z własnym zdaniem o narodach, w których każdy bojący się Boga jest Mu miły — mówi obie rzeczy w tym samym rozdziale, nie łącząc ich. Nie wiemy, jak wygląda sytuacja tych, którzy żyli przed Mesjaszem, choć całe Pismo zakłada, że ich nadzieja była realna. Wiemy natomiast, o czym to zdanie mówi: o jednej podstawie zbawienia, nie o liście warunków, które ktoś miałby stosować wobec innych.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Jahwe · Tanach · Jeszua (Jezus) · Piotr · Micheasz
