Od tego, czym jest dusza, zależy odpowiedź na pytanie o stan umarłych — a więc jedna z najbardziej praktycznych spraw w całej nauce. Teksty nie układają się w jeden schemat i trzeba je pokazać takimi, jakie są. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Jak powstał człowiek
Wtedy Pan Bóg ukształtował człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. I człowiek stał się żywą duszą.
Rdz 2,7
Tak też jest napisane: Stał się pierwszy człowiek, Adam, duszą żyjącą, a ostatni Adam duchem ożywiającym.
1 Kor 15,45
Zdanie z Księgi Rodzaju mówi o dwóch składnikach i jednym wyniku: proch plus tchnienie daje żywą duszę. Człowiek duszy nie otrzymuje — staje się nią. Paweł powtarza to sformułowanie dosłownie i buduje na nim porównanie dwóch Adamów. To jest podstawa całego stanowiska, według którego dusza oznacza żywą istotę, a nie część człowieka.
Oto wszystkie dusze są moje, tak dusza ojca, jak i dusza syna jest moja. Dusza, która grzeszy, ona umrze.
Ez 18,4
Ezechiel mówi o duszy, która umrze. Jeśli dusza jest z natury nieśmiertelna, zdanie to trudno wytłumaczyć.
Co się dzieje przy śmierci
Wtedy proch powróci do ziemi, jak nią był, a duch powróci do Boga, który go dał.
Koh 12,7
Opuszcza go duch i wraca do swojej ziemi; w tymże dniu zginą wszystkie jego myśli.
Ps 146,4
Dopóki jest we mnie tchnienie i duch Boży w moich nozdrzach;
Hi 27,3
Trzy miejsca opisują to samo odwrócenie: proch wraca do ziemi, duch wraca do Boga. Psalm dodaje rzecz istotną — wraz z odejściem ducha giną myśli. Nie jest to opis kogoś, kto trwa świadomie gdzie indziej. Duch w tych tekstach wygląda na tchnienie życia, to samo, które było w nozdrzach.
Miejsca mówiące o trzech
A sam Bóg pokoju niech was w pełni uświęci, a cały wasz duch, dusza i ciało niech będą zachowane bez zarzutu na przyjście naszego Pana Jezusa Chrystusa.
1 Tes 5,23
To jedyne zdanie w całym Piśmie wymieniające ducha, duszę i ciało razem. Jest błogosławieństwem na zakończenie listu, a nie wykładem o budowie człowieka. Warto jednak zaznaczyć, że sam Paweł nigdzie tego nie mówi — to my zauważamy gatunek zdania i wyciągamy z niego wniosek o jego przeznaczeniu.
Słowo Boże bowiem jest żywe i skuteczne, ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny, przenikające aż do rozdzielenia duszy i ducha, stawów i szpiku, zdolne rozsądzić myśli i zamiary serca.
Hbr 4,12
Drugie miejsce mówi o rozdzieleniu duszy i ducha. Bywa przywoływane jako dowód, że są to dwie różne rzeczy. Warto zauważyć, że w tym samym zdaniu wymienione są stawy i szpik, a nikt nie wyprowadza z tego nauki o anatomii — obraz służy pokazaniu, jak głęboko sięga Słowo. Ale i to jest nasze odczytanie: autor nie mówi, że wylicza przykładowo.
Zdanie, które przemawia przeciw
Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, lecz nie mogą zabić duszy. Bójcie się raczej tego, który może i duszę, i ciało zatracić w piekielnym ogniu.
Mt 10,28
Uczciwość wymaga postawienia sprawy wprost. To zdanie bywa umieszczane wśród tekstów popierających stanowisko, że dusza to cały człowiek — a czyta się je naturalniej przeciw niemu. Rozróżnia bowiem to, co ludzie mogą zabić, od tego, czego zabić nie mogą. Odpowiedź, że chodzi o niemożność odebrania życia przyszłego, jest możliwa, ale nie jest w wersecie napisana. Kto powołuje ten werset po stronie jedności człowieka, powinien przynajmniej powiedzieć, że wymaga on dodatkowego wyjaśnienia.
Strona przeciwna
Mamy jednak ufność i wolelibyśmy raczej wyjść z ciała i zamieszkać u Pana.
2 Kor 5,8
Jedno i drugie bowiem mnie naciska: chcę odejść i być z Chrystusem, bo to o wiele lepsze;
Flp 1,23
Dwa zdania Pawła mówią o wyjściu z ciała i o odejściu, by być z Mesjaszem. Odpowiedź zgodna z linią o śnie umarłych brzmi, że dla nieświadomego zmarłego chwila zmartwychwstania następuje bezpośrednio po chwili śmierci. Jest to odpowiedź spójna, ale trzeba przyznać, że Paweł jej nie formułuje. Wyprowadzamy ją z innych tekstów, a nie z tych dwóch.
Wtedy jej duch powrócił i zaraz wstała, a on polecił, aby dano jej jeść.
Łk 8,55
A gdy otworzył piątą pieczęć, widziałem pod ołtarzem dusze zabitych z powodu słowa Bożego i świadectwa, które złożyli.
Ap 6,9
Pierwsze zdanie mówi o powrocie ducha do dziewczynki, drugie o duszach pod ołtarzem, które wołają. Drugie należy do księgi pełnej obrazów i tak bywa tłumaczone — ołtarz, spod którego wypływa krew ofiar, jest obrazem wziętym z przybytku. To wyjaśnienie ma oparcie w gatunku księgi, ale nie w samym wersecie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czym różni się duch od duszy w miejscach, gdzie oba słowa występują obok siebie — Pismo ich nie definiuje. Nie wiemy, dlaczego trzyczłonowe wyliczenie pada tylko raz. Nie wiemy, jak dokładnie rozumieć powrót ducha do Boga: czy chodzi o tchnienie, czy o coś, co zachowuje tożsamość. Nie wiemy wreszcie, w jakiej postaci istnieje umarły między śmiercią a zmartwychwstaniem, bo teksty mówiące o śnie i teksty mówiące o byciu z Mesjaszem stoją obok siebie bez pojednania w samym Piśmie.
Zobacz też: Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Ezechiel · Paweł — znaczenie imienia
