W hebrajskim tekście Tanachu imię własne Boga stoi ponad sześć tysięcy razy. W większości przekładów, także w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, w tym miejscu widnieje tytuł Pan. To decyzja tłumaczy, a nie treść oryginału — i ma skutki, które widać gołym okiem w kilku wersetach. Cytaty poniżej pochodzą z UBG, więc czytelnik zobaczy w nich właśnie ten tytuł.
Imię miało zostać w pamięci
I mówił jeszcze Bóg do Mojżesza: Tak powiesz synom Izraela: Pan, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba, posłał mnie do was. To jest moje imię na wieki i takim ma pozostać w pamięci po wszystkie pokolenia.
Wj 3,15
Zdanie ma dwie części: to jest moje imię na wieki oraz takim ma pozostać w pamięci po wszystkie pokolenia. Pierwsza mówi o trwałości, druga o przekazie. Zastąpienie imienia tytułem nie narusza pierwszej, ale uderza w drugą — pamięć o imieniu przestaje mieć treść, gdy imienia w tekście nie widać.
Wersety, w których podstawienie widać najlepiej
Niech poznają, że jedynie ty, którego imię jest Pan, ty jesteś Najwyższy ponad całą ziemią.
Ps 83,18
Ja, Pan, to jest moje imię, a mojej chwały nie oddam innemu ani mojej czci – rzeźbionym posągom.
Iz 42,8
Dlatego oto ja sprawię, że poznają tym razem; sprawię, że poznają moją rękę i moc, i dowiedzą się, że moje imię to Pan.
Jr 16,21
W każdym z tych zdań sens polega na wskazaniu imienia własnego. Po podstawieniu tytułu zdanie zaczyna brzmieć jak tautologia: moje imię to Pan. Nie o to chodzi Izajaszowi, który przeciwstawia to imię rzeźbionym posągom, ani Jeremiaszowi, u którego poznanie imienia jest celem całego działania.
Psalm 110 i dwa różne słowa
Powiedział Pan do mego Pana: Usiądź po mojej prawicy, aż położę twoich wrogów jako podnóżek pod twoje stopy.
Ps 110,1
W hebrajskim pierwsze i drugie słowo są różne: pierwsze to imię własne, drugie to zwykły tytuł. Przekład oddaje oba tym samym wyrazem, różnicując je tylko wielkością litery. Zdanie nadal działa, ale czytelnik traci to, co rozstrzyga o jego sensie — że mówi o dwóch osobach, a nie o jednej powtórzonej.
Imię w przykazaniu i w wezwaniu
Nie będziesz brał imienia Pana, twego Boga, nadaremnie, gdyż Pan nie zostawi bez kary tego, który bierze jego imię nadaremnie.
Wj 20,7
I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, zostanie wybawiony, bo na górze Syjon i w Jerozolimie będzie wybawienie, jak powiedział Pan, to jest w resztkach, które Pan powoła.
Jl 2,32
Trzecie przykazanie zakazuje używania imienia nadaremnie. Joel zapowiada ratunek dla tego, kto je wezwie. Oba zdania zakładają, że imię jest znane i używane — zakaz nadużycia nie ma sensu tam, gdzie użycie w ogóle nie zachodzi.
Wtedy rozmawiali o tym między sobą ci, którzy się bali Pana. Pan zobaczył to i usłyszał, i napisano księgę wspomnień przed nim z powodu tych, którzy się boją Pana i rozmyślają o jego imieniu.
Ml 3,16
Śpiewajcie Bogu, śpiewajcie psalmy jego imieniu, wywyższajcie tego, który przemierza niebiosa; Pan to jego imię, radujcie się przed jego obliczem.
Ps 68,4
Strona przeciwna
Zwyczaj unikania wymowy zwykle wywodzi się z tego przepisu:
Ten również, kto zbluźnił imieniu Pana, poniesie śmierć: Ukamienuje go całe zgromadzenie. Zarówno przybysz, jak i rodowity mieszkaniec, jeśli zbluźni imieniu Pana, poniesie śmierć.
Kpł 24,16
Trzeba jednak powiedzieć wprost, w którym miejscu argument z tego wersetu jest słabszy, niż się go przedstawia. Przepis karze bluźnierstwo przeciw imieniu, a nie samo jego wypowiedzenie. Wniosek, że najbezpieczniej w ogóle nie wymawiać, jest ostrożnościowy i pochodzi spoza tekstu. Ale i strona przeciwna musi coś przyznać: nie ma w Piśmie przykazania nakazującego wymawiać imię w określony sposób, a Jeszua w modlitwie wzorcowej mówi o uświęceniu imienia, sam go w tym zdaniu nie wypowiadając:
Wy więc tak się módlcie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech będzie uświęcone twoje imię.
Mt 6,9
Do tego dochodzą teksty, w których punkt ciężkości przesuwa się na imię Mesjasza:
Dlatego też Bóg wielce go wywyższył i darował mu imię, które jest ponad wszelkie imię; Aby na imię Jezusa zginało się wszelkie kolano na niebie, na ziemi i pod ziemią. I aby wszelki język wyznawał, że Jezus Chrystus jest Panem ku chwale Boga Ojca.
Flp 2,9-11
I nie ma w nikim innym zbawienia. Nie ma bowiem pod niebem żadnego innego imienia danego ludziom, przez które moglibyśmy być zbawieni.
Dz 4,12
Te dwa miejsca nie znoszą imienia Ojca, ale też nie da się z nich zrobić argumentu, że imię Ojca przestaje mieć znaczenie. Mówią o czym innym: o wywyższeniu i o zbawieniu.
Co z tego wynika praktycznie
Nie chodzi o poprawianie przekładu na siłę, lecz o świadomość, że w danym miejscu stoi imię własne. Czytając zdania o poznaniu imienia, o bluźnierstwie przeciw niemu i o rozmyślaniu o nim, warto pamiętać, że każde z nich mówi o konkretnym imieniu, a nie o ogólnym tytule.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie imię brzmiało: tekst spółgłoskowy nie przekazuje samogłosek, a postać Jahwe jest rekonstrukcją. Nie wiemy, kiedy dokładnie zwyczaj zastępowania imienia tytułem stał się powszechny — Pismo o tym nie mówi. Nie wiemy, jak wymawiali je apostołowie ani co dokładnie było w greckich zwojach, z których czytali. Nie wiemy wreszcie, czy w ogóle istnieje przykazanie regulujące wymowę: żaden werset go nie podaje.
Zobacz też: Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Jeszua (Jezus) · Jahwe · Joel — znaczenie imienia
