Prorocy Baala nie byli grupą religijną o innych poglądach, lecz funkcjonariuszami kultu państwowego, w którym palono dzieci, i sami znaleźli się pod wyrokiem, jaki Tora przewidywała dla nakłaniających naród do odstępstwa. Poprzedziła to akcja odwrotna: Izabel systematycznie mordowała proroków Jahwe, a stu z nich musiało się ukrywać w jaskiniach. To scena z państwa pod sądem, w czasie otwartej konfrontacji, a nie wzór postępowania dla wierzącego. Nowy Testament rozstrzyga to wprost i przy okazji odwołuje się właśnie do Eliasza.
Co Jezabel robiła prorokom Jahwe przed spotkaniem na Karmelu?
Narrator podaje tło, zanim opisze wydarzenia na Karmelu.
Gdy bowiem Jezabel mordowała proroków Pana, Abdiasz wziął stu proroków, ukrył ich po pięćdziesięciu w jaskiniach i żywił ich chlebem i wodą).
1 Krl 18,4
Trwało prześladowanie z inicjatywy dworu. Prorocy Jahwe ginęli, a ci, którzy przeżyli, żyli w ukryciu, karmieni potajemnie przez zarządcę pałacu. Bez tej informacji cała scena jest niezrozumiała: nie chodzi o spór teologiczny, tylko o trwającą już przemoc jednej strony.
O co naprawdę toczyła się próba na Karmelu?
Eliasz stawia sprawę jako wybór, którego naród przez lata unikał.
Wtedy Eliasz zbliżył się do całego ludu i powiedział: Jak długo będziecie się wahać między dwoma zdaniami? Jeśli Pan jest Bogiem, idźcie za nim, a jeśli Baal, idźcie za nim. A lud nie odpowiedział mu ani słowa.
1 Krl 18,21
Odpowiedzią jest milczenie. Lud nie chce wybierać, bo próbuje utrzymać oba kulty naraz — i to jest właściwy przedmiot całej próby ognia. Dopiero po niej, gdy ludzie sami padają na twarz, następuje rozkaz.
Wtedy Eliasz powiedział do nich: Chwytajcie proroków Baala, niech żaden z nich nie ujdzie. I schwytano ich. A Eliasz sprowadził ich do potoku Kiszon i tam ich zabił.
1 Krl 18,40
Co Tora nakazywała wobec proroka odwodzącego od Jahwe?
Wyrok nie był pomysłem proroka. Tora przewidywała go dla tego, kto namawia naród do porzucenia Jahwe.
Jeśli powstanie pośród was prorok albo ktoś, kto ma sny, i ukaże ci znak lub cud; I stanie się ten znak albo cud, o którym ci oznajmił, i powie: Pójdźmy za innymi bogami, których ty nie znasz, i służmy im; Nie usłuchasz słów tego proroka ani tego, który ma sny, gdyż Pan, wasz Bóg, doświadcza was, aby poznać, czy miłujecie Pana, swego Boga, z całego swego serca i całą swoją duszą. Za Panem, swoim Bogiem, będziecie chodzić, jego będziecie się bać, przestrzegać jego przykazań i słuchać jego głosu, będziecie mu służyć i do niego lgnąć. A ten prorok albo ten, który ma sny, poniesie śmierć, gdyż namówił do odstępstwa od Pana, waszego Boga (który wyprowadził was z ziemi Egiptu i odkupił was z domu niewoli), by sprowadzić cię z drogi, którą Pan, twój Bóg, nakazał ci iść. W ten sposób wykorzenisz to zło spośród siebie.
Pwt 13,1-5
Przepis dotyczy tego, kto nakłania do odstępstwa, i mówi o wykorzenieniu zła spośród ludu. Prorocy Baala byli dokładnie tą kategorią: opłacani przez dwór, karmieni ze stołu królowej, prowadzący kult publiczny. W ustroju, w którym Bóg był prawodawcą i królem, było to przestępstwo przeciwko państwu, a nie odmienne przekonanie prywatne. To wyjaśnia podstawę wyroku, choć nie usuwa jego ciężaru.
Co stało się z Eliaszem zaraz po tym zwycięstwie?
Tekst nie kończy się triumfem. Zaraz potem prorok ucieka przed groźbą, siada pod jałowcem i prosi o śmierć.
Jezabel wysłała więc posłańca do Eliasza ze słowami: Niech to mi uczynią bogowie i tamto dorzucą, jeśli jutro o tym czasie twojego życia nie uczynię takim jak życie jednego z nich. Kiedy to zrozumiał, wstał i odszedł, aby ocalić swoje życie. Przybył do Beer-Szeby, która należy do Judy, i zostawił tam swego sługę. A sam poszedł na pustynię na jeden dzień drogi, a gdy tam doszedł, usiadł pod jałowcem i życzył sobie śmierci, mówiąc: Dosyć już, Panie. Zabierz moją duszę, bo nie jestem lepszy od swoich ojców.
1 Krl 19,2-4
Człowiek, który właśnie wydał taki rozkaz, w kolejnej scenie jest złamany i chce umrzeć. Bóg nie karci go za tę słabość, tylko daje mu jeść, spać i dopiero potem rozmawia — w ciszy, a nie w ogniu ani wichrze. Narrator prowadzi więc czytelnika od rozstrzygnięcia siłą do spotkania w łagodnym szmerze, i ta kolejność nie jest przypadkowa.
Czy uczniowie Jeszui mogli postąpić tak jak Eliasz?
Pytanie, czy wolno tak postępować dzisiaj, zostało zadane wprost i to z powołaniem się na Eliasza.
A jego uczniowie Jakub i Jan, widząc to, powiedzieli: Panie, czy chcesz, żebyśmy rozkazali, aby ogień zstąpił z nieba i pochłonął ich, jak to uczynił Eliasz? Lecz Jezus, odwróciwszy się, zgromił ich i powiedział: Nie wiecie, jakiego jesteście ducha.
Łk 9,54-55
Odpowiedź jest naganą, a nie pochwałą gorliwości. Uczniowie chcieli powtórzyć czyn proroka i usłyszeli, że nie wiedzą, jakiego są ducha. Do tego dochodzi wyraźne przykazanie.
Lecz ja wam mówię: Miłujcie waszych nieprzyjaciół, błogosławcie tym, którzy was przeklinają, dobrze czyńcie tym, którzy was nienawidzą i módlcie się za tych, którzy wam wyrządzają zło i prześladują was;
Mt 5,44
Nie ma w Nowym Testamencie ani jednego miejsca, które dawałoby wierzącemu prawo do przemocy wobec wyznawców innej religii. Kto sięga po scenę nad Kiszonem jako uzasadnienie, robi dokładnie to, za co uczniowie zostali zgromieni.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, ilu ludzi zginęło ani czy wszyscy byli kapłanami kultu — tekst podaje liczbę proroków zebranych na górze, ale nie opisuje ich osobno. Nie wiemy, czy Eliasz działał na podstawie osobnego Bożego polecenia, bo takiego zdania w tekście nie ma. Nie wiemy też, jak sam ocenił to później. Pismo relacjonuje wydarzenie i przechodzi dalej, a ocenę wystawia dopiero Ewangelia.
Nie wiemy również, co stało się ze stu prorokami ukrytymi przez Abdiasza ani czy wrócili do służby po tej konfrontacji. Tekst wspomina o nich raz i nie wraca do sprawy. Nie wiemy wreszcie, czy milczenie ludu na Karmelu było strachem przed dworem, czy realną obojętnością — narrator odnotowuje sam fakt, że nikt nie odpowiedział prorokowi ani słowa.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jahwe · Ewangelia (besora) · Eliasz — znaczenie imienia
