Pismo podaje powód i nie ukrywa ceny. Amalek zaatakował Izraela zaraz po wyjściu z Egiptu, uderzając od tyłu w tych, którzy nie nadążali za kolumną. Wyrok zapadł wtedy, a wykonany został kilka wieków później, przez Saula. Jest to sąd nad konkretnym narodem w konkretnym momencie, a nie reguła postępowania dla kogokolwiek później. Zarazem trzeba powiedzieć wprost: rozkaz obejmuje dzieci i niemowlęta, a tekst nie tłumaczy, dlaczego akurat tak. Kto szuka tu wyjaśnienia, które zdejmie z tego fragmentu ciężar, nie znajdzie go w Piśmie.
Co Amalek zrobił Izraelowi w drodze z Egiptu?
Księga Wyjścia notuje sam fakt napaści, bez okoliczności.
Tymczasem Amalek nadciągnął, aby walczyć z Izraelem w Refidim.
Wj 17,8
Okoliczności dopowiada Powtórzone Prawo i to ono nazywa rzecz po imieniu.
Pamiętaj, co ci uczynił Amalek w drodze, kiedy wyszliście z Egiptu; Jak spotkał cię w drodze i napadł na twoje tyły, na wszystkich słabych idących za tobą, gdy byłeś zmęczony i znużony, i nie bał się Boga. Gdy więc Pan, twój Bóg, da ci odpoczynek od wszystkich twych wrogów dokoła w ziemi, którą Pan, twój Bóg, daje ci w dziedziczne posiadanie, to wymażesz spod nieba pamięć o Amaleku. Nie zapominaj o tym.
Pwt 25,17-19
Opis jest precyzyjny. Uderzenie nie poszło na czoło uzbrojonej kolumny, tylko na jej ogon: na wyczerpanych, którzy zostawali z tyłu. Wybrano cel, który nie mógł się bronić. Tekst dokłada do tego motyw wewnętrzny — brak bojaźni Bożej — i dopiero na tej podstawie formułuje wyrok. Ważna jest kolejność: najpierw czyn, potem uzasadnienie, na końcu kara.
Ile czasu minęło między wyrokiem a jego wykonaniem?
Zapowiedź pada natychmiast po bitwie w Refidim.
Wtedy Pan powiedział do Mojżesza: Zapisz to na pamiątkę w księdze i powtórz do uszu Jozuego, że wymażę zupełnie pamięć o Amaleku pod niebem.
Wj 17,14
Między tą zapowiedzią a jej wykonaniem mija kilkaset lat. Amalek nie znika w tym czasie z kart Pisma jako naród, który raz zbłądził i poszedł swoją drogą. Wraca jako stały napastnik, wielokrotnie łupiący plony Izraela w okresie sędziów. Rozkaz dla Saula przychodzi więc nie po jednym incydencie, lecz po pokoleniach.
Tak mówi Pan zastępów: Wspomniałem na to, co Amalek uczynił Izraelowi, jak się na niego zasadził na drodze, gdy wychodził z Egiptu. Teraz idź, pobij Amaleka i zniszcz wszystko, co ma. Nie lituj się nad nimi, lecz zabijaj i mężczyzn, i kobiety, dzieci i niemowlęta, woły i owce, wielbłądy i osły.
1 Sm 15,2-3
Uzasadnienie stoi w pierwszym zdaniu rozkazu i odsyła wprost do tamtej napaści. Samuel powtarza je jeszcze raz, gdy Saul rozkazu nie wykonuje.
Potem Pan posłał cię w drogę i powiedział: Idź, wytrać tych grzeszników, Amalekitów, i walcz z nimi, aż ich wytępisz.
1 Sm 15,18
Czy ten rozkaz ustanawia jakąś ogólną zasadę?
Polecenie jest jednorazowe i adresowane imiennie: do Saula, w sprawie jednego narodu, z powodu podanego w tekście. Tora nie zawiera na tej podstawie żadnego ogólnego prawa o wybijaniu wrogów, a późniejsi prorocy nie powołują się na Amaleka, żeby usprawiedliwić czyjąkolwiek wojnę. Kto próbuje przenieść ten fragment na dzisiejsze konflikty, robi z nim coś, czego samo Pismo z nim nie robi.
Czy Tora nie zakazuje karać dzieci za winy ojców?
Ta sama Tora, która każe pamiętać o Amaleku, wprost zakazuje karania dzieci za winy ojców.
Ojcowie nie poniosą śmierci za dzieci ani dzieci nie poniosą śmierci za ojców. Każdy za swój grzech poniesie śmierć.
Pwt 24,16
Dusza, która grzeszy, umrze. Syn nie poniesie kary za nieprawość ojca ani ojciec nie poniesie kary za nieprawość syna. Sprawiedliwość sprawiedliwego pozostanie na nim, a niegodziwość niegodziwego pozostanie na nim.
Ez 18,20
Zwyczajowa odpowiedź brzmi, że oba te miejsca regulują sąd ludzki między ludźmi, a nie sąd Boży nad narodem. Rozróżnienie jest realne: potop, Sodoma i wygnanie Judy również dotknęły całych społeczności. Ale nie zamyka ono sprawy, bo w Amaleku wyrok wykonuje ludzka ręka na rozkaz. Człowiek dostaje polecenie zrobienia tego, czego jako sędzia zrobić mu nie wolno.
Do tego dochodzi to, co Bóg mówi o sobie u Ezechiela.
Powiedz im: Jak żyję, mówi Pan Bóg: Nie pragnę śmierci bezbożnego, ale aby bezbożny odwrócił się od swojej drogi i żył. Odwróćcie się, odwróćcie się od swoich złych dróg. Dlaczego macie umrzeć, domu Izraela?
Ez 33,11
I pytanie, które w Piśmie zadaje człowiek, a nie przeciwnik wiary.
Niech to będzie dalekie od ciebie, byś miał uczynić coś takiego i zabić sprawiedliwego z niegodziwym, żeby sprawiedliwy był jak niegodziwy. Niech to będzie dalekie od ciebie! Czy Sędzia całej ziemi nie postąpi sprawiedliwie?
Rdz 18,25
Abraham targuje się o Sodomę i nikt go za to nie karci. Pismo zapisuje jego pytanie tak, jak zostało zadane. To znaczy, że pytanie o sprawiedliwość Boga jest w Piśmie dozwolone, a fragment o Amaleku nie został pomyślany jako coś, co czyta się bez oporu.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego wyrok objął dzieci. Pismo podaje powód sądu nad narodem, ale nigdzie nie wyjaśnia zakresu tego rozkazu — ani u Mojżesza, ani u Samuela, ani u żadnego proroka później. Milczenie jest tu faktem tekstowym, nie luką do zapełnienia domysłem.
Nie wiemy, jaka była faktyczna skala wykonania. Kilka rozdziałów dalej Amalekici znów napadają na Siklag, a jeszcze w księdze Estery pojawia się Haman, nazwany Agagitą. Formuła o wytępieniu i późniejsze relacje nie składają się w jeden prosty obraz, a Pismo tej różnicy nie komentuje.
Nie wiemy wreszcie, co dzieje się po śmierci z dziećmi, które w tej relacji zginęły. Tekst o tym nie mówi ani słowa i każda odpowiedź w tej sprawie jest dopowiedzeniem czytelnika, nie treścią Pisma.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Księga Wyjścia · Amalek · Saul · Abraham · Haman
