Pytanie wygląda na teoretyczne, ale rozstrzyga sprawy bardzo praktyczne: co zrobić, gdy dwa obowiązki zderzają się ze sobą, i czy wolno o czymś powiedzieć, że jest drobiazgiem. Pismo odpowiada częściowo — i tę częściowość trzeba pokazać. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Największe przykazanie
Nauczycielu, które przykazanie w prawie jest największe? A Jezus mu odpowiedział: Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i całym swym umysłem. To jest pierwsze i największe przykazanie. A drugie jest do niego podobne: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie. Na tych dwóch przykazaniach opiera się całe Prawo i Prorocy.
Mt 22,36-40
Podszedł jeden z uczonych w Piśmie i słysząc, że ze sobą rozmawiali oraz widząc, że im dobrze odpowiedział, zapytał go: Które przykazanie jest pierwsze ze wszystkich? A Jezus mu odpowiedział: Pierwsze przykazanie ze wszystkich jest to: Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden. Będziesz więc miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą, całym swym umysłem i z całej swojej siły. To jest pierwsze przykazanie. A drugie jest do niego podobne: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie. Nie ma innego przykazania większego od tych. Wtedy powiedział mu uczony w Piśmie: Nauczycielu, zaprawdę dobrze powiedziałeś, że jeden jest Bóg i nie ma innego oprócz niego. Miłować go całym sercem, całym umysłem, całą duszą i z całej siły i miłować bliźniego jak samego siebie znaczy więcej niż wszystkie całopalenia i ofiary.
Mk 12,28-33
Pytanie zostaje zadane wprost i odpowiedź nie jest wymijająca. Jest przykazanie pierwsze i największe oraz drugie, do niego podobne. Na tych dwóch opiera się całe Prawo i Prorocy. Samo istnienie odpowiedzi rozstrzyga sprawę: gdyby wszystkie przykazania miały równą wagę, pytanie byłoby źle postawione, a Jeszua by je poprawił.
W relacji Marka pada jeszcze jedno zdanie, wypowiedziane przez uczonego w Piśmie: miłowanie Boga i bliźniego znaczy więcej niż wszystkie całopalenia i ofiary. Warto zauważyć, kto to mówi. To nie jest zdanie Jeszui, tylko jego rozmówcy — Jeszua odpowiada, że tamten odpowiedział rozumnie. Zgoda jest wyraźna, ale sformułowanie pochodzi od uczonego.
Ważniejsze i mniejsze
Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo dajecie dziesięcinę z mięty, anyżu i kminku, a opuszczacie to, co ważniejsze w prawie: sąd, miłosierdzie i wiarę. To należało czynić i tamtego nie zaniedbywać.
Mt 23,23
To jest najważniejsze zdanie w całej sprawie, bo zawiera obie połowy naraz. Są rzeczy ważniejsze w prawie i zostają nazwane: sąd, miłosierdzie i wiara. A zaraz potem pada zastrzeżenie, którego nie wolno urwać — tamtego nie należało zaniedbywać. Hierarchia nie jest tu pozwoleniem na pomijanie, lecz wskazaniem kolejności.
Kto by więc złamał jedno z tych najmniejszych przykazań i uczyłby tak ludzi, będzie nazwany najmniejszym w królestwie niebieskim. A kto by je wypełniał i uczył, ten będzie nazwany wielkim w królestwie niebieskim.
Mt 5,19
Drugie zdanie mówi o najmniejszych przykazaniach i o skutkach ich łamania oraz nauczania innych tak samo. Także tutaj wielkość i małość odnoszą się do wagi, a nie do obowiązywania.
To samo w Tanach
Samuel odpowiedział: Czy Pan ma takie samo upodobanie w całopaleniach i ofiarach jak w posłuszeństwie głosowi Pana? Oto posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara, lepiej jest słuchać, niż ofiarowywać tłuszcz baranów.
1 Sm 15,22
Pragnę bowiem miłosierdzia, a nie ofiary, i poznania Boga bardziej niż całopalenia.
Oz 6,6
Czynienie sprawiedliwości i sądu bardziej się podobają Panu niż ofiara.
Prz 21,3
On ci oznajmił, człowieku, co jest dobre i czego Pan żąda od ciebie: jedynie tego, byś czynił sprawiedliwie, kochał miłosierdzie i pokornie chodził z twoim Bogiem.
Mi 6,8
Cztery miejsca mówią to samo na długo przed Ewangeliami: posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara, miłosierdzie ważniejsze od ofiary, sprawiedliwość i sąd milsze niż ofiara. Micheasz sprowadza żądanie Boga do trzech rzeczy. Nie jest to więc nauka nowa — jest to stały sposób mówienia w całym Piśmie.
Warto jednak zauważyć, że żaden z tych tekstów nie znosi ofiar. Wszystkie zestawiają dwie rzeczy i mówią, która jest większa. To jest zestawienie, nie zniesienie.
Zdanie, które ciągnie w drugą stronę
Kto bowiem przestrzega całego prawa, a przekroczy jedno przykazanie, staje się winnym wszystkich.
Jk 2,10
Jakub mówi, że kto przekroczy jedno przykazanie, staje się winnym wszystkich. Zestawione z hierarchią brzmi to jak sprzeczność. Odpowiedź, że hierarchia dotyczy wagi, a zdanie Jakuba winy, jest sensowna i zgodna z oboma tekstami. Trzeba jednak powiedzieć wprost, że Pismo tego rozróżnienia nigdzie nie formułuje. Godzimy te zdania sami.
Strona przeciwna
A oświadczam raz jeszcze każdemu człowiekowi, który daje się obrzezać, że jest zobowiązany wypełnić całe prawo.
Ga 5,3
Przeklęty, kto nie trwa w wypełnianiu słów tego prawa. A cały lud powie: Amen.
Pwt 27,26
Na wszystkich bowiem, którzy są z uczynków prawa, ciąży przekleństwo, bo jest napisane: Przeklęty każdy, kto nie wytrwa w wypełnianiu wszystkiego, co jest napisane w księdze Prawa.
Ga 3,10
Trzy miejsca mówią o całości prawa jako o zobowiązaniu bez podziału. Kto daje się obrzezać, jest zobowiązany wypełnić całe prawo. Przeklęty, kto nie trwa w wypełnianiu słów tego prawa. Nie ma tu miejsca na dzielenie na ważniejsze i mniej ważne — i tak są te wersety używane.
Dlaczego więc teraz wystawiacie Boga na próbę, wkładając na kark uczniów jarzmo, którego ani nasi ojcowie, ani my nie mogliśmy udźwignąć?
Dz 15,10
Zdanie o jarzmie, którego nikt nie mógł udźwignąć, dokłada się z innej strony: sugeruje, że całość była ciężarem ponad siły. Uczciwie trzeba przyznać, że nie jest jasne, do czego dokładnie odnosi się słowo o jarzmie — do prawa, do obrzezania jako warunku, czy do sposobu, w jaki je wtedy egzekwowano. Tekst tego nie precyzuje, a od tego zależy jego wymowa.
Czego brakuje w tym obrazie
Trzeba powiedzieć rzecz, która ogranicza wszystkie powyższe wnioski. Pismo podaje punkty zaczepienia — największe przykazanie, sprawy ważniejsze, przykazania najmniejsze — ale nigdzie nie podaje uporządkowanej listy. Nie wiadomo, co jest trzecie, co dziesiąte, a co ostatnie. Nie ma też reguły rozstrzygającej zderzenie dwóch obowiązków w konkretnej sytuacji, poza jednym wskazaniem: miłosierdzie ma pierwszeństwo przed ofiarą. Kto przedstawia gotowy porządek przykazań, przedstawia własne uporządkowanie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak wygląda pełna hierarchia, bo Pismo jej nie podaje. Nie wiemy, jak stosować pierwszeństwo miłosierdzia w przypadkach, których teksty nie omawiają. Nie wiemy, jak dokładnie pogodzić zdanie Jakuba o winie wobec całości z rozróżnieniem na ważniejsze i mniejsze. I nie wiemy, do czego odnosi się jarzmo z narady w Jerozolimie, bo mowa Piotra tego nie wyjaśnia.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Ofiara (korban) · Micheasz · Jakub
