Zdanie o niesądzeniu jest prawdopodobnie najczęściej cytowanym fragmentem Pisma przez ludzi, którzy nie czytają Pisma, i jednym z najczęściej używanych do zamykania rozmowy. Warto więc zobaczyć, co stoi w jego bezpośrednim sąsiedztwie, bo tam znajduje się jego objaśnienie.
Czego naprawdę zakazuje fragment o źdźble i belce?
Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni. Jakim bowiem sądem sądzicie, takim będziecie sądzeni, i jaką miarą mierzycie, taką będzie wam odmierzone. A czemu widzisz źdźbło w oku swego brata, a na belkę, która jest w twoim oku, nie zwracasz uwagi? Albo jak możesz mówić swemu bratu: Pozwól, że wyjmę źdźbło z twego oka, gdy belka jest w twoim oku? Obłudniku, wyjmij najpierw belkę ze swego oka, a wtedy przejrzysz, aby wyjąć źdźbło z oka twego brata.
Mt 7,1-5
Wywód nie kończy się na zakazie. Kończy się poleceniem wyjęcia źdźbła z oka brata — po uprzednim usunięciu belki z własnego. Gdyby wszelka ocena była zakazana, to zakończenie nie miałoby sensu, bo nakazuje właśnie ocenę i działanie. Zarzutem jest obłuda, nie spostrzegawczość, i to słowo pada w tekście wprost.
Nie sądźcie po pozorach, ale sądźcie sprawiedliwym sądem.
J 7,24
To samo w formie pozytywnej. Zakazane jest sądzenie po pozorach, nakazane sądzenie sprawiedliwe. Trudno o wyraźniejsze rozróżnienie i pochodzi ono od tego samego mówiącego.
Kogo Paweł każe oceniać: swoich czy obcych?
Po co mi bowiem sądzić tych, którzy są na zewnątrz? Czy wy nie sądzicie tych, którzy są wewnątrz? Tych, którzy są na zewnątrz, osądzi Bóg. Usuńcie więc złego spośród was samych.
1 Kor 5,12-13
Paweł nie tylko dopuszcza ocenę wewnątrz zboru, ale traktuje ją jako oczywistość i przeciwstawia jej brak zajmowania się tymi na zewnątrz. Podział jest więc odwrotny do potocznego: to o swoich mamy prawo mówić, a nie o obcych.
Bracia, jeśli przydarzy się komuś jakiś upadek, wy, którzy jesteście duchowi, poprawiajcie takiego w duchu łagodności, uważając każdy na samego siebie, abyś i ty nie był kuszony.
Ga 6,1
Poprawianie zakłada rozpoznanie, że coś wymaga poprawy. Sposób jest jednak określony i nie jest to sposób sądu — łagodność i czujność wobec siebie samego.
Wszystko badajcie, a trzymajcie się tego, co dobre.
1 Tes 5,21
Badanie wszystkiego jest poleceniem, a nie ustępstwem, i obejmuje także to, czego się słucha z ambony. Warto zauważyć, że polecenie skierowano do całego zboru, a nie do wyznaczonej grupy — obowiązek sprawdzania nie jest w tych tekstach niczyim przywilejem urzędowym.
| Kogo dotyczy | Kto osądza (1 Kor 5,12-13) |
|---|---|
| ci, którzy są wewnątrz | zbór — usuńcie złego spośród was samych |
| ci, którzy są na zewnątrz | Bóg |
W jakich sprawach nie wolno orzekać o bracie?
Kim jesteś ty, że sądzisz cudzego sługę? Dla własnego Pana stoi albo upada. Ostoi się jednak, gdyż Bóg może go utwierdzić.
Rz 14,4
Zdanie pada w sporze o pokarmy i dni, czyli o sprawy, w których Paweł uznaje różnicę praktyk za dopuszczalną. Nie jest to więc ogólny zakaz oceniania, tylko wskazanie, że w pewnych sprawach nie my orzekamy.
Nie obmawiajcie jedni drugich, bracia. Kto obmawia brata i osądza brata, obmawia prawo i osądza prawo. Jeśli zaś osądzasz prawo, nie jesteś wykonawcą prawa, lecz sędzią. Jeden jest prawodawca, który ma moc zbawić i zatracić. A ty kim jesteś, że osądzasz drugiego?
Jk 4,11-12
Ten fragment jest z całego zestawu najostrzejszy i nie należy go łagodzić. Jakub łączy osądzanie brata z osądzaniem prawa i przypomina, że sądzić z mocą zbawienia i zatracenia może tylko Jeden. To wyznacza rzecz, której człowiekowi nie wolno: wydawać wyroku o czyimś końcu.
Gdzie kończy się ocena czynu, a zaczyna sąd nad człowiekiem?
Z zestawienia tych tekstów da się odczytać kierunek: ocenić czyn, naukę i owoc wolno, a nawet trzeba; orzec o człowieku, że jest zgubiony, nie wolno. Trzeba jednak od razu przyznać, że tego rozróżnienia Pismo nigdzie nie formułuje w ten sposób. Jest to podsumowanie czytelnika, wyciągnięte z kilku miejsc, a nie zdanie, które gdziekolwiek stoi.
Da się natomiast zauważyć, w jakim celu teksty ocenę dopuszczają. Pojawia się ona tam, gdzie ma prowadzić do poprawy: przy wyjmowaniu źdźbła, przy podnoszeniu upadłego, przy badaniu nauki. Nie pojawia się nigdy jako sposób ustawienia siebie wyżej ani jako relacja o kimś przekazywana dalej. Jakub zresztą łączy osądzanie brata z obmawianiem go w jednym zdaniu, co pokazuje, w jakim towarzystwie widzi ten problem.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, w którym momencie ocena czynu staje się sądem nad człowiekiem. Teksty pokazują oba końce tej skali i nie zaznaczają punktu przejścia, a w praktyce właśnie ten punkt jest przedmiotem sporu w każdej konkretnej sytuacji.
Nie wiemy, jak potraktować sprawy, których Pismo nie umieszcza ani wśród rzeczy wyraźnie zakazanych, ani wśród spraw wolności — a takich jest w codziennym życiu najwięcej. Rozstrzygnięte jest tylko to, że zakaz z Mt 7,1 nie może znaczyć zakazu wszelkiej oceny, bo ten sam fragment kończy się poleceniem oceny, i że wyrok o czyimś zbawieniu nie należy do nikogo z ludzi.
