To nie jest sprzeczność liczb ani imion. To sprzeczność doświadczeń zapisanych w jednym kanonie i nieuzgodnionych przez żadnego z autorów. Jeden mówi, że przez całe długie życie nie widział sprawiedliwego w nędzy. Drugi pyta wprost, dlaczego niegodziwcom się wiedzie. Trzeci stwierdza sucho, że sprawiedliwi giną, a niegodziwi żyją długo.
Co Psalm 37 mówi o losie sprawiedliwego?
Byłem młody i jestem już stary, lecz nie widziałem sprawiedliwego, który by był opuszczony, ani żeby jego potomstwo żebrało o chleb.
Ps 37,25
Które teksty przeczą świadectwu z Psalmu 37?
Czemu niegodziwi żyją, starzeją się, a nawet wzrastają w bogactwie?
Hi 21,7
Wszystko widziałem za swych marnych dni: niejeden sprawiedliwy ginie w swojej sprawiedliwości, a niejeden niegodziwiec żyje długo w swojej niegodziwości.
Koh 7,15
Jeremiasz idzie dalej i formułuje to jako zarzut skierowany do samego Boga, uprzedzając go wyznaniem, że Bóg jest sprawiedliwy.
Sprawiedliwy jesteś, Panie, choćbym się z tobą spierał. Ja jednak będę rozmawiać z tobą o twoich sądach. Czemu szczęści się droga bezbożnych? Czemu spokojnie żyją wszyscy, którzy postępują bardzo zdradliwie?
Jr 12,1
Ten sam ton wraca u autora Psalmu 73, który opisuje, jak blisko był porzucenia wiary.
Bo zazdrościłem głupcom, widząc pomyślność niegodziwych. Nie mają bowiem więzów aż do śmierci, ale w całości zostaje ich siła. Nie doznają trudu ludzkiego ani cierpień jak inni ludzie.
Ps 73,3-5
A więc na próżno oczyściłem swoje serce i w niewinności obmywałem ręce.
Ps 73,13
Jak próbuje się godzić te dwa świadectwa?
Gatunek: przysłowie, nie obietnica
Najczęstsze rozwiązanie mówi, że Psalm 37 opisuje regułę ogólną, tak jak księga przysłów, a nie gwarancję bez wyjątków. Reguła pozostaje prawdziwa jako reguła, choć zna wyjątki. Czego nie tłumaczy: zdanie nie jest sformułowane jak reguła. Jest sformułowane jako relacja z obserwacji: byłem młody, jestem stary, nie widziałem. To sprawozdanie, a sprawozdanie albo się zgadza z czyimś doświadczeniem, albo nie.
Ograniczone pole widzenia autora
Drugie wyjaśnienie bierze to sprawozdanie dosłownie: autor mówi tylko o tym, co sam widział, i nie orzeka o wszystkich przypadkach na świecie. Czego nie tłumaczy: zdanie stoi w księdze czytanej jako słowo Boże, więc czytelnik ma prawo pytać o jego zasięg. Uznanie go za wyłącznie osobiste wrażenie rozwiązuje sprzeczność kosztem ciężaru, jaki sam tekst sobie przypisuje.
Zmiana perspektywy na koniec
Trzecie rozwiązanie jest jedynym, które podaje sam tekst. Autor Psalmu 73 nie dostaje odpowiedzi na pytanie o teraz — dostaje przesunięcie punktu, z którego patrzy.
Starałem się to rozumieć, ale było dla mnie zbyt trudne; Aż wszedłem do świątyni Bożej i tu zrozumiałem, jaki jest ich koniec.
Ps 73,16-17
Czego nie tłumaczy: nie usuwa doraźnej krzywdy i nie mówi, kiedy nastąpi wyrównanie. Zmienia miarę, nie fakty. Człowiek, któremu dziś dzieje się źle, dostaje tu ramy, a nie ulgę.
Co Bóg odpowiedział Jeremiaszowi na jego zarzut?
Warto zauważyć, co Bóg odpowiada Jeremiaszowi na jego zarzut. Nie tłumaczy się i nie prostuje obserwacji proroka.
Jeśli biegłeś z pieszymi i zmęczyłeś się, to jak zmierzysz się z końmi? A jeśli zmęczyłeś się w spokojnej ziemi, w której pokładałeś nadzieję, co zrobisz przy wezbraniu Jordanu?
Jr 12,5
Odpowiedzią jest zapowiedź trudniejszej próby, nie wyjaśnienie. Podobnie kończy się księga Hioba: Hiob dostaje spotkanie, a nie uzasadnienie, i sam przyznaje, że mówił o rzeczach, których nie pojmował.
Autor Psalmu 73 kończy inaczej niż zaczął, ale też nie przez odwołanie obserwacji. Nie wycofuje ani jednego zdania o pomyślności niegodziwych. Zmienia natomiast to, co uznaje za swój udział.
Oto bowiem ci, którzy się oddalają od ciebie, zginą; wytracasz tych, którzy cudzołożą, odstępując od ciebie. Mnie zaś dobrze jest zbliżyć się do Boga; pokładam w Panu Bogu moją ufność, aby opowiadać wszystkie jego dzieła.
Ps 73,27-28
Dobrem nie jest tu powodzenie, tylko bliskość. Rozwiązanie napięcia leży więc w przesunięciu tego, co się liczy, a nie w zaprzeczeniu faktom, które psalmista wcześniej wyliczył. Trzeba jednak powiedzieć jasno: to rozwiązanie działa dla tego, kto już stoi po stronie zaufania. Człowiekowi, który stawia pytanie z zewnątrz, odpowiada tylko połowicznie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy reguła z Psalmu 37 obowiązuje, a kiedy sprawdza się obserwacja Koheleta. Pismo nie podaje kryterium, po którym można by to rozpoznać z góry, i nie podaje go celowo — gdyby podało, powstałby rachunek, w którym pobożność jest inwestycją. Nie wiemy też, dlaczego jednym sprawiedliwym oszczędzono tego, co spotkało innych. Jedyne, co tekst robi z tym napięciem, to zapisuje je bez wygładzania: reguła i wyjątki stoją w tym samym zbiorze ksiąg i żaden z autorów nie usiłuje drugiego poprawić. Redaktorzy kanonu mieli okazję usunąć albo złagodzić zdanie Koheleta i tego nie zrobili, choć stoi ono w otwartej kolizji z psalmem. Trudno uznać to za przeoczenie.
Zobacz też: Księga Przysłów · Księga Hioba · Jeremiasz — znaczenie imienia
