Pismo nie podaje ani jednej odległości, średnicy czy liczby opisującej rozmiar świata. Podaje natomiast kilka obrazów, które mówią coś innego i o czym innym: że rozmiar niebios jest poza zasięgiem pomiaru. To dwie różne rzeczy i cała odpowiedź na tytułowe pytanie polega na ich rozdzieleniu.
Co znaczy warunek o zmierzeniu niebios u Jeremiasza?
Tak mówi Pan: Jeśli można zmierzyć niebiosa w górze i zbadać fundamenty ziemi w dole, wtedy i ja odrzucę całe potomstwo Izraela za to wszystko, co uczynili, mówi Pan.
Jr 31,37
Zwróćmy uwagę na konstrukcję tego zdania. Jest to warunek postawiony po to, żeby był niewykonalny: jeśli ktoś zmierzy niebiosa, wtedy Bóg odrzuci potomstwo Izraela. Sens obietnicy zależy od tego, że pomiar jest niewykonalny. Prorok używa więc rozmiaru niebios nie jako informacji, lecz jako miary czegoś, czego nie da się zrobić.
Podobnie działa psalm, w którym wysokość nieba jest miarą miłosierdzia.
Jak wysoko bowiem są niebiosa nad ziemią, tak wielkie jest jego miłosierdzie nad tymi, którzy się go boją.
Ps 103,11
Porównanie ma sens tylko wtedy, gdy odległość jest ogromna i nieokreślona. Gdyby psalmista podał liczbę, obraz przestałby działać. Ta sama konstrukcja wraca u Izajasza.
Ale jak niebiosa są wyższe niż ziemia, tak moje drogi przewyższają wasze drogi, a moje myśli – wasze myśli.
Iz 55,9
Za każdym razem chodzi o różnicę nie do przebycia, a nie o dane. Kto szuka w tych zdaniach informacji o rozmiarach świata, czyta je wbrew ich funkcji.
Dlaczego Salomon mówi, że niebiosa nie ogarną Boga?
Jest jeszcze jeden wątek, mocniejszy od poprzednich, bo dotyczy relacji między Bogiem a stworzeniem.
Czyż naprawdę jednak Bóg zamieszka na ziemi? Oto niebiosa i niebiosa niebios nie mogą cię ogarnąć, a cóż dopiero ten dom, który zbudowałem?
1 Krl 8,27
Salomon mówi to przy poświęceniu świątyni, czyli w chwili, gdy mógłby się chwalić budowlą. Zamiast tego stwierdza, że nawet niebiosa niebios nie mogą Boga ogarnąć. Wynika stąd rzecz ważna dla całego tematu: wielkość wszechświata, jakakolwiek by była, nie jest w Piśmie skalą dla Boga. On nie jest w niej największym elementem — jest poza nią.
Czy Rdz 1,16 pomniejsza gwiazdy?
Krytyk powie, że relacja o stworzeniu traktuje ciała niebieskie zdawkowo, jakby były drobiazgiem.
I Bóg uczynił dwa wielkie światła: światło większe, aby rządziło dniem, i światło mniejsze, aby rządziło nocą, oraz gwiazdy.
Rdz 1,16
Gwiazdy zostają wspomniane w trzech słowach na końcu zdania, po dwóch światłach. Rzeczywiście, dla dzisiejszego czytelnika, dla którego gwiazdy są ogromnymi obiektami, wygląda to na pomniejszenie. Trzeba jednak zauważyć, że opis jest prowadzony konsekwentnie z jednej perspektywy: z powierzchni ziemi i z punktu widzenia tego, do czego światła służą człowiekowi. W takim opisie księżyc jest ważniejszy od gwiazd, bo bardziej rozjaśnia noc. To nie jest twierdzenie o rozmiarach, tylko o widoku.
Zresztą inne miejsca mówią o wysokości gwiazd tonem podziwu, a nie lekceważenia.
Czy Bóg nie jest na wysokości niebios? Spójrz na najwyższe gwiazdy, jakże są wysoko!
Hi 22,12
Podnieście w górę swoje oczy i patrzcie: Kto stworzył te rzeczy? Ten, kto wyprowadza ich zastępy według liczby i to wszystko po imieniu nazywa, według ogromu jego siły i wielkiej potęgi, tak że ani jedna z nich nie zginie?
Iz 40,26
Izajasz przypisuje Bogu wyprowadzanie zastępów gwiazd według liczby i nazywanie ich po imieniu. To zdanie zakłada, że gwiazd jest mnóstwo, a mimo to każda jest znana. Nie ma tu liczby ani rozmiaru, jest natomiast wyraźne uznanie ogromu.
Czego nie wiemy
Nie wiemy z Pisma nic o rozmiarach wszechświata. Nie ma w nim odległości, jednostek ani porównań, które dałoby się przeliczyć. Kto twierdzi inaczej, przypisuje obrazom poetyckim funkcję pomiaru.
Nie wiemy, czy autorzy tych zdań mieli jakiekolwiek wyobrażenie o odległościach do ciał niebieskich. Tekst tego nie zdradza w żadnym miejscu, a milczenie nie jest dowodem ani wiedzy, ani jej braku.
Nie referujemy tu też ustaleń astronomii, bo nie da się ich wyprowadzić z lektury. To dziedzina pomiaru, a artykuł oparty na Piśmie nie ma czym ich potwierdzić ani podważyć.
Warto na koniec zauważyć, co z tego wynika praktycznie. Skoro Pismo nie podaje rozmiarów, to żadne przyszłe ustalenie w tej sprawie nie może go ani potwierdzić, ani obalić. Próby wykazania, że Biblia znała rozmiary wszechświata, są dla niej ryzykowne bez potrzeby: przypisują tekstowi twierdzenie, którego nie ma, i wiążą jego wiarygodność z czymś, o czym nie mówi.
