Ten przypadek jest inny niż wszystkie pozostałe w tej kategorii. Dwa sprzeczne zdania nie leżą w różnych księgach ani u różnych autorów. Leżą obok siebie, jedno pod drugim, w tym samym rozdziale, i nikt tego nie ukrywał przez tysiące lat przepisywania.
Co dokładnie mówią Prz 26,4 i Prz 26,5?
Najpierw zakaz.
Nie odpowiadaj głupiemu według jego głupoty, abyś i ty nie był do niego podobny.
Prz 26,4 (UBG)
Zaraz po nim nakaz.
Odpowiedz głupiemu według jego głupoty, aby nie był mądry we własnych oczach.
Prz 26,5 (UBG)
| Werset | Polecenie | Uzasadnienie podane w tekście |
|---|---|---|
| Prz 26,4 | nie odpowiadaj głupiemu według jego głupoty | abyś i ty nie był do niego podobny |
| Prz 26,5 | odpowiedz głupiemu według jego głupoty | aby nie był mądry we własnych oczach |
Dlaczego oba przysłowia stoją obok siebie?
Redaktor księgi mógł usunąć jedno z dwóch zdań albo je rozdzielić. Nie zrobił ani jednego, ani drugiego. Postawił je razem, a każde zaopatrzył we własne uzasadnienie — i to właśnie uzasadnienia rozstrzygają sprawę. Pierwsze ostrzega przed staniem się podobnym do głupiego. Drugie ostrzega przed pozostawieniem go w przekonaniu o własnej mądrości. To dwa różne zagrożenia, a nie dwie odpowiedzi na jedno pytanie.
Wynika stąd zasada czytania całej księgi. Przysłowie nie jest prawem ani obietnicą. Jest opisem tego, jak rzeczy zwykle działają, i wymaga rozpoznania sytuacji, zanim się je zastosuje. Kto szuka w tej księdze reguł działających zawsze i wszędzie, znajdzie sprzeczności także w innych miejscach — bo ta księga tak jest zbudowana.
Kiedy milczeć, a kiedy odpowiedzieć?
Zakaz obowiązuje wtedy, gdy odpowiedź wciągnęłaby odpowiadającego w cudzy sposób mówienia: w przekrzykiwanie, w obelgi, w spór o rzecz, której druga strona i tak nie zamierza rozważyć. Wtedy milczenie jest jedyną odpowiedzią, która niczego nie psuje.
Nawet głupi, gdy milczy, uchodzi za mądrego, a kto zamyka swoje wargi – za rozumnego.
Prz 17,28 (UBG)
Nakaz obowiązuje wtedy, gdy milczenie zostanie odczytane jako przyznanie racji, a głupota zyska powagę. Wtedy odpowiedź musi paść — i musi być na miarę sprawy, ale nie na modłę rozmówcy.
Łagodna odpowiedź uśmierza zapalczywość, a przykre słowa wzniecają gniew.
Prz 15,1 (UBG)
Ten sam zbiór podaje więc również, jak odpowiadać: łagodnie. Odpowiedź według głupoty rozmówcy nie oznacza mówienia głupio, lecz mówienie na poziomie, który on rozumie, i odsłonięcie skutków jego własnego rozumowania.
Czy Pismo podaje kryterium rozstrzygające?
Nie podaje kryterium rozstrzygającego. Nie ma w tekście listy przypadków, w których należy milczeć, ani sygnału, po którym rozpoznać moment, gdy milczenie zaczyna szkodzić. Rozpoznanie zostaje po stronie czytelnika, a to znaczy, że można się pomylić — i że dwie osoby czytające ten sam rozdział mogą postąpić odwrotnie, obie w zgodzie z księgą. Kto oczekuje od Pisma procedury, tutaj jej nie dostanie.
Nie usuwa też trudności formalnej. Na poziomie samych zdań pierwsze i drugie są sprzeczne i pozostają sprzeczne. Godzi je dopiero uzasadnienie dopisane do każdego z nich, czyli druga połowa obu wersetów. Kto cytuje same nakazy bez uzasadnień, otrzymuje sprzeczność, i cytuje wtedy pół tekstu.
Ten przypadek ma jeszcze jedno zastosowanie, wykraczające poza sam rozdział. Pokazuje, jak czytać zestawienia dwóch zdań wyrwanych z Pisma i podanych obok siebie jako dowód niespójności. Zwykle brakuje w takim zestawieniu właśnie uzasadnień, warunków i adresata. Tutaj widać to jak na dłoni, bo oba zdania stoją tak blisko siebie, że nie da się udawać, iż redaktor ich nie widział — a mimo to zostawił oba.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy oba przysłowia powstały razem, czy zestawiono je później. Nie wiemy, kto dokonał zestawienia ani czy zrobiono to właśnie po to, żeby zmusić czytelnika do rozróżniania. Nie wiemy, gdzie kończy się głupota, po której należy odpowiedzieć, a zaczyna ta, wobec której lepiej milczeć. Wiemy tylko, że tekst nie pozwala wybrać jednej strony na stałe — i że ktokolwiek układał tę księgę, uznał to za rzecz wartą zapisania dwa razy.
