Argument oparty na jednym słowie nie działa w tym temacie i warto to powiedzieć na początku. Greckie określenie używane w Ewangeliach opisuje zarówno padnięcie przed królem, jak i cześć należną wyłącznie Bogu. Kto buduje dowód na samym wystąpieniu tego wyrazu, buduje na piasku — z obu stron sporu. Rozstrzygające jest coś innego: co robi ten, przed kim ktoś upada.
Pokłon składany ludziom
Tanach opisuje pokłony, w których nie ma nic religijnego. Abraham kłania się mieszkańcom ziemi przy zakupie grobu.
Wtedy Abraham wstał, pokłonił się ludowi tej ziemi, czyli synom Cheta;
Rdz 23,7
Bywa nawet, że pokłon obejmuje jednocześnie Boga i człowieka, i tekst tego nie potępia.
Potem Dawid przemówił do całego zgromadzenia: Błogosławcie teraz Panu, waszemu Bogu. I całe zgromadzenie błogosławiło Panu, Bogu swoich ojców – pochylili się i oddali pokłon Panu i królowi.
1 Krn 29,20
Jeszua sam używa tego obrazu w przypowieści o dłużniku, bez żadnego odniesienia do czci Bożej.
Wtedy sługa upadł i oddał mu pokłon, mówiąc: Panie, okaż mi cierpliwość, a wszystko ci oddam.
Mt 18,26
Wynika stąd wniosek, którego nie da się obejść: sam gest niczego nie przesądza.
Pokłon, który zostaje odrzucony
Zmienia się to natychmiast, gdy pokłon zostaje złożony istocie niebieskiej albo apostołowi. Anioł w Apokalipsie reaguje dwa razy i za każdym razem tak samo.
I upadłem mu do nóg, aby oddać mu pokłon, lecz powiedział mi: Nie rób tego, bo jestem sługą razem z tobą i twoimi braćmi, którzy mają świadectwo Jezusa. Bogu oddaj pokłon, bowiem świadectwem Jezusa jest duch proroctwa.
Ap 19,10
A ja, Jan, widziałem to wszystko i słyszałem. A gdy usłyszałem i zobaczyłem, upadłem do nóg anioła, który mi to pokazywał, aby oddać mu pokłon. Lecz powiedział do mnie: Nie rób tego, bo jestem sługą z tobą i twoimi braćmi prorokami, i z tymi, którzy zachowują słowa tej księgi. Bogu oddaj pokłon.
Ap 22,8-9
A gdy Piotr wchodził, Korneliusz wyszedł mu naprzeciw, padł mu do nóg i oddał mu pokłon. Lecz Piotr podniósł go, mówiąc: Wstań, ja też jestem człowiekiem.
Dz 10,25-26
Trzy odmowy, trzy różne sytuacje, jedno uzasadnienie: przyjmujący jest sługą albo człowiekiem. To jest w Piśmie wzorzec, a nie przypadek.
Pokłon, który Jeszua przyjmuje
Naprzeciw tego wzorca stoi kilkanaście scen, w których Jeszua nie robi nic z tego, co robią anioł i Piotr. Uczniowie w łodzi po uciszeniu wiatru.
Ci zaś, którzy byli w łodzi, podeszli i oddali mu pokłon, mówiąc: Naprawdę jesteś Synem Bożym.
Mt 14,33
Kobiety po zmartwychwstaniu i uczniowie na górze w Galilei.
Kiedy szły przekazać to jego uczniom, nagle Jezus wyszedł im na spotkanie i powiedział: Witajcie! A one podeszły, objęły go za nogi i oddały mu pokłon.
Mt 28,9
A gdy go ujrzeli, oddali mu pokłon. Niektórzy jednak wątpili.
Mt 28,17
Uzdrowiony niewidomy, po rozmowie o tym, kim jest Syn Człowieczy.
A on powiedział: Wierzę, Panie! I oddał mu pokłon.
J 9,38
Uczciwość każe przyznać, że część tych scen da się odczytać jako hołd wobec kogoś wyjątkowego, a nie jako cześć religijną — dotyczy to zwłaszcza mędrców składających dary.
Kiedy weszli do domu, zobaczyli dziecko z Marią, jego matką, i upadłszy, oddali mu pokłon, potem otworzyli swoje skarby i ofiarowali mu dary: złoto, kadzidło i mirrę.
Mt 2,11
Argument nie leży więc w pojedynczej scenie, tylko w tym, że nie ma ani jednej odmowy. Człowiek, który konsekwentnie odsyłał chwałę do Ojca, ani razu nie odesłał tego.
Wyznanie, po którym nie ma sprostowania
Wtedy Tomasz mu odpowiedział: Mój Pan i mój Bóg!
J 20,28
To zdanie jest w całej sprawie najmocniejsze, bo pada w obecności innych uczniów i zostaje bez korekty. Jeszua nie mówi Tomaszowi tego, co powiedział anioł Janowi.
Pokłon w widzeniach nieba
List do Hebrajczyków cytuje w tej sprawie Tanach i odnosi to do wprowadzenia Pierworodnego.
I znowu, gdy wprowadza pierworodnego na świat, mówi: Niech mu oddają pokłon wszyscy aniołowie Boga.
Hbr 1,6
Apokalipsa idzie dalej: to samo błogosławieństwo kierowane jest do Zasiadającego na tronie i do Baranka, jednym zdaniem.
A wszelkie stworzenie, które jest w niebie i na ziemi, i pod ziemią, i w morzu, i wszystko, co w nich jest, słyszałem, jak mówiło: Zasiadającemu na tronie i Barankowi błogosławieństwo i cześć, i chwała, i moc na wieki wieków. A cztery stworzenia mówiły: Amen. A dwudziestu czterech starszych upadło i oddało pokłon żyjącemu na wieki wieków.
Ap 5,13-14
Aby na imię Jezusa zginało się wszelkie kolano na niebie, na ziemi i pod ziemią. I aby wszelki język wyznawał, że Jezus Chrystus jest Panem ku chwale Boga Ojca.
Flp 2,10-11
Ostatni tekst jest cytatem z Izajasza, gdzie zdanie o zginaniu kolan dotyczy Jahwe. Paweł odnosi je do Jeszui i kończy słowami o chwale Ojca — a więc nie stawia jednego przeciw drugiemu.
Zarzut: tylko Jemu będziesz służył
Najpoważniejszy zarzut podaje sam Jeszua, odpowiadając kusicielowi.
Wtedy Jezus powiedział mu: Idź precz, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon i tylko jemu będziesz służył.
Mt 4,10
Zarzut brzmi tak: skoro cześć należy się wyłącznie Bogu, to każda scena pokłonu wobec Jeszui musi być czymś innym niż czcią. Odpowiedź nie polega na osłabianiu tego zdania, tylko na zauważeniu, że Jeszua cytuje je przeciw sobie samemu, gdyby nie był tym, komu cześć się należy. Trzeba jednak przyznać, że jest to rozumowanie z całości, a nie zdanie któregokolwiek wersetu — i tak należy je przedstawiać, zwłaszcza rozmówcy, który się z nim nie zgadza.
Czego nie wiemy
Pismo nie podaje kryterium pozwalającego w każdym miejscu odróżnić hołd od czci, i tłumacze rozstrzygają to za czytelnika, dobierając polskie słowo. Nie mówi, co dokładnie myśleli uczniowie w łodzi ani mędrcy przy dziecku. Nie tłumaczy, dlaczego anioł odmawia dwa razy, skoro raz już to wyjaśnił. Nie rozstrzyga wreszcie, czy cześć oddawana Barankowi w Apokalipsie jest tą samą czcią, co oddawana Zasiadającemu na tronie, czy tylko wypowiedzianą w jednym zdaniu — tekst stawia je obok siebie i nie komentuje.
Zobacz też: Tanach · Jeszua (Jezus) · Jahwe · List do Hebrajczyków · Abraham · Piotr
