Pismo mówi obie rzeczy i nie ukrywa tego. Z jednej strony stwierdza, że Bóg nie jest człowiekiem, żeby miał żałować, i że się nie zmienia. Z drugiej relacjonuje, że pożałował uczynienia człowieka, pożałował ustanowienia Saula i pożałował nieszczęścia zapowiedzianego Niniwie. Najlepszy klucz podaje sam tekst u Jeremiasza: zapowiedzi sądu i obietnice są warunkowe, więc gdy zmienia się człowiek, zmienia się i to, co ma nadejść. Niezmienny jest charakter Boga, nie każde ogłoszone przez Niego postanowienie.
Czego dotyczy zdanie, że Bóg nie żałuje jak człowiek?
Bóg nie jest człowiekiem, aby miał kłamać, ani synem człowieczym, żeby miał żałować. Czy on powie coś, a tego nie uczyni? Czy wypowie, a nie spełni?
Lb 23,19
Warto zobaczyć, czego to zdanie dotyczy. Balaam mówi je o obietnicy błogosławieństwa dla Izraela, której nie da się odwrócić przekleństwem wynajętego wróżbity. Sens jest taki: Bóg nie mówi jednego, a robi drugiego, i nie da się Go przekupić ani przemówić do zmiany zdania jak człowieka.
Ponadto Mocarz Izraela nie kłamie i nie będzie żałować, gdyż nie jest człowiekiem, aby miał żałować.
1 Sm 15,29
Gdyż ja, Pan, nie zmieniam się, dlatego wy, synowie Jakuba, nie zostaliście zniszczeni.
Ml 3,6
Malachiasz łączy niezmienność Boga z przetrwaniem ludu: to dlatego, że Bóg się nie zmienia, synowie Jakuba nie zostali zniszczeni. Mowa więc o wierności wobec własnego słowa, nie o niezdolności do reagowania.
Warto zauważyć, że wszystkie trzy zdania dotyczą tego samego: wierności Boga wobec tego, co powiedział. Żadne z nich nie mówi, że Bóg nie reaguje na to, co robi człowiek, ani że raz ogłoszona zapowiedź musi się spełnić niezależnie od okoliczności. Czytane jako opis nieruchomości byłyby zresztą sprzeczne z całą resztą Pisma, w której Bóg rozmawia, odpowiada i wysłuchuje.
Kiedy Boża zapowiedź jest warunkowa?
Gdy raz ogłoszę przeciwko narodowi i przeciwko królestwu, że je wykorzenię, wywrócę i zniszczę; A jednak ten naród, przeciw któremu mówiłem, odwróci się od swojego zła, będę żałował nieszczęścia, które zamierzam na niego zesłać. Gdy innym razem ogłoszę o narodzie i o królestwie, że je zbuduję i zasadzę; Jeśli jednak uczyni to, co złe w moich oczach i nie usłucha mego głosu, ja będę żałował tego dobrodziejstwa, jakim obiecałem je obdarzyć.
Jr 18,7-10
To jest najważniejszy fragment w całej sprawie, bo Bóg sam wykłada zasadę, według której działa. Zapowiedź zniszczenia zostaje cofnięta, gdy naród się odwraca. Obietnica dobra zostaje cofnięta, gdy naród odwraca się od Boga. Reguła jest ta sama w obie strony i wypowiedziana wprost, więc nie trzeba jej rekonstruować. Wynika z niej, że to nie Bóg jest zmienny; zmienne jest to, wobec czego reaguje, a On reaguje zawsze tak samo.
Gdzie Pismo mówi wprost, że Bóg żałował?
Żałował Pan, że uczynił człowieka na ziemi, i ubolewał nad tym całym sercem.
Rdz 6,6
Żałuję, że ustanowiłem Saula królem. Odwrócił się bowiem ode mnie i nie wypełnił mego słowa. I Samuel bardzo się rozgniewał, i wołał do Pana przez całą noc.
1 Sm 15,11
Oba te zdania mówią o żalu i oba są mocne. Szczególnie kłopotliwe jest drugie, bo o Saulu Pismo mówi w jednym rozdziale, że Bóg żałuje jego ustanowienia, i że Bóg nie jest człowiekiem, aby żałować. Rozwiązanie leży w tym, że nie chodzi o to samo: pierwsze zdanie opisuje bolesną reakcję na to, kim Saul się stał, drugie zaprzecza, jakoby Bóg się pomylił albo zmieniał zdanie kapryśnie.
I Bóg widział ich czyny, że odwrócili się od swojej złej drogi, i Bóg pożałował tego nieszczęścia, które zapowiedział im czynić, a nie uczynił.
Jon 3,10
I Pan żałował nieszczęścia, które miał zesłać na swój lud.
Wj 32,14
W Jonaszu zapowiedź o czterdziestu dniach zostaje odwołana po nawróceniu miasta — dokładnie według reguły z Jeremiasza. Przy złotym cielcu sprawa jest jeszcze ostrzejsza, bo zmiana następuje po wstawiennictwie Mojżesza, który przypomina Bogu Jego własną obietnicę daną Abrahamowi. Tekst przedstawia to jako realną rozmowę, która realnie coś zmieniła, i nie sugeruje, że to tylko sposób mówienia.
Tu leży granica tego wyjaśnienia. Reguła warunkowości tłumaczy Niniwę i tłumaczy Jeremiasza. Nie tłumaczy jednak żalu z Księgi Rodzaju, bo Bóg nie zapowiadał wcześniej niczego, co miałby cofnąć — po prostu ubolewa nad tym, co się stało z człowiekiem. Pismo używa tu języka ludzkiego uczucia i nigdzie nie objaśnia, na ile jest on dosłowny.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co dokładnie znaczy żal po stronie Boga. Hebrajskie słowo obejmuje zmianę postępowania i głębokie poruszenie, a Pismo nie zawęża go do jednego z tych znaczeń.
Nie wiemy, które zapowiedzi są warunkowe, a które nie. Jeremiasz podaje regułę ogólną, ale przy konkretnym proroctwie warunek zwykle nie jest zapisany.
Nie wiemy, jak modlitwa człowieka wpływa na Boże postanowienia. Pismo twierdzi, że wpływa, i pokazuje to przy Mojżeszu, Ezechiaszu i Niniwie — lecz nigdzie nie wyjaśnia, w jaki sposób godzi się to z Jego niezmiennością.
Zobacz też: Balaam · Saul · Malachiasz — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
