Dwa szeregi zdań stoją w Piśmie obok siebie i wyglądają na wykluczające się. Jeden mówi, że Bóg się nie zmienia i nie żałuje jak człowiek. Drugi opowiada o Bogu, który żałował, że stworzył człowieka, odstąpił od zapowiedzianej kary i dołożył choremu królowi piętnaście lat. Rozwiązaniem nie jest wykreślenie jednej strony.
Teksty o niezmienności
Gdyż ja, Pan, nie zmieniam się, dlatego wy, synowie Jakuba, nie zostaliście zniszczeni.
Ml 3,6
Warto zauważyć, co jest tu wnioskiem: skoro Bóg się nie zmienia, lud nie został zniszczony. Niezmienność jest argumentem za trwałością przymierza, a nie opisem bezruchu. Podobnie w Torze i u Samuela.
Bóg nie jest człowiekiem, aby miał kłamać, ani synem człowieczym, żeby miał żałować. Czy on powie coś, a tego nie uczyni? Czy wypowie, a nie spełni?
Lb 23,19
Ponadto Mocarz Izraela nie kłamie i nie będzie żałować, gdyż nie jest człowiekiem, aby miał żałować.
1 Sm 15,29
List Jakuba i Psalm 102 mówią o stałości w kategoriach światła i trwania.
Wszelki dar dobry i wszelki dar doskonały pochodzi z góry i zstępuje od Ojca światłości, u którego nie ma zmiany ani cienia zmienności.
Jk 1,17
One przeminą, ale ty pozostajesz; wszystkie jak szata się zestarzeją, zmienisz je jak płaszcz i będą odmienione. Ale ty zawsze jesteś ten sam, a twoje lata nigdy się nie skończą.
Ps 102,26-27
Teksty o żalu
Naprzeciw stoją zdania, których nie da się złagodzić przekładem, bo są wypowiadane przez narratora, a raz przez samego Boga.
Żałował Pan, że uczynił człowieka na ziemi, i ubolewał nad tym całym sercem.
Rdz 6,6
I Pan żałował nieszczęścia, które miał zesłać na swój lud.
Wj 32,14
Żałuję, że ustanowiłem Saula królem. Odwrócił się bowiem ode mnie i nie wypełnił mego słowa. I Samuel bardzo się rozgniewał, i wołał do Pana przez całą noc.
1 Sm 15,11
Osobno trzeba postawić Niniwę, bo tam żal Boga jest bezpośrednią reakcją na zmianę postępowania ludzi.
I Bóg widział ich czyny, że odwrócili się od swojej złej drogi, i Bóg pożałował tego nieszczęścia, które zapowiedział im czynić, a nie uczynił.
Jon 3,10
I przypadek Ezechiasza, gdzie zapowiedź jest jednoznaczna, a mimo to zostaje odwołana po modlitwie.
W tych dniach Ezechiasz śmiertelnie zachorował. Przyszedł do niego prorok Izajasz, syn Amosa, i powiedział mu: Tak mówi Pan: Rozporządź swym domem, bo umrzesz i nie będziesz żył. Wtedy Ezechiasz odwrócił swoją twarz do ściany i modlił się do Pana: O Panie, proszę cię, wspomnij teraz, że postępowałem wobec ciebie w prawdzie i z doskonałym sercem, czyniąc to, co dobre w twoich oczach. I płakał Ezechiasz rzewnie. Ale zanim Izajasz wyszedł do środkowego dziedzińca, doszło do niego słowo Pana: Wróć i powiedz Ezechiaszowi, wodzowi mego ludu: Tak mówi Pan, Bóg Dawida, twego ojca: Wysłuchałem twojej modlitwy i widziałem twoje łzy. Oto uzdrawiam cię: trzeciego dnia wejdziesz do domu Pana. Dodam też do twoich dni piętnaście lat i wybawię ciebie i to miasto z ręki króla Asyrii. I będę bronić tego miasta ze względu na siebie i ze względu na Dawida, swego sługę.
2 Krl 20,1-6
Zasada, którą Pismo samo podaje
Kluczowy jest fragment, w którym Bóg wykłada regułę rządzącą swoimi zapowiedziami. Nie jest to komentarz teologa, tylko słowo skierowane do Jeremiasza.
Gdy raz ogłoszę przeciwko narodowi i przeciwko królestwu, że je wykorzenię, wywrócę i zniszczę; A jednak ten naród, przeciw któremu mówiłem, odwróci się od swojego zła, będę żałował nieszczęścia, które zamierzam na niego zesłać. Gdy innym razem ogłoszę o narodzie i o królestwie, że je zbuduję i zasadzę; Jeśli jednak uczyni to, co złe w moich oczach i nie usłucha mego głosu, ja będę żałował tego dobrodziejstwa, jakim obiecałem je obdarzyć.
Jr 18,7-10
Wynika z tego, że zapowiedź sądu i zapowiedź błogosławieństwa mają wbudowany warunek, nawet jeśli nie zostaje wypowiedziany. Jonasz głosi zburzenie Niniwy bez żadnego jeśli, a mimo to jego wysłuchanie prowadzi do odstąpienia. Sam prorok się na to gniewa, co pokazuje, że rozumiał regułę i wcale mu się nie podobała. W tym sensie odwołanie wyroku nie jest zmianą charakteru Boga, lecz jego konsekwencją: reaguje na skruchę tak, jak zapowiedział, że będzie reagował.
Gdzie zostaje twardy problem
Nie wszystko da się tak uporządkować. Zdanie z szóstego rozdziału Rodzaju nie dotyczy odwołania wyroku, tylko żalu z powodu wcześniejszej decyzji o stworzeniu. Zdanie o Saulu jest podobne. Można powiedzieć, że język opisuje reakcję Boga na zło ludzkim słowem, bo innego nie ma. Można też powiedzieć, że tekst przypisuje Bogu realny ból. Pismo nie rozstrzyga, które z tych odczytań jest właściwe, a każde rozwiązanie proponowane w tej sprawie jest już wnioskiem czytelnika. Uczciwie jest to powiedzieć, zamiast udawać, że jedno zdanie z Liczb kasuje trzy z innych ksiąg.
Warto natomiast dostrzec, że sama Tora stawia oba zdania blisko siebie i nie widzi w tym problemu. To sugeruje, że nie mówią o tym samym: co innego znaczy zmiana zdania z niewiedzy lub kaprysu, a co innego reakcja na to, co się zmieniło po stronie człowieka. Pierwsze Pismo Bogu odbiera, drugie mu przypisuje.
Widać to najlepiej w tym, czego te teksty dotyczą. Zdania o niezmienności padają zawsze tam, gdzie stawką jest wiarygodność: czy Bóg dotrzyma obietnicy, czy da się na Nim polegać, czy Jego słowo się spełni. Zdania o żalu padają tam, gdzie stawką jest relacja: ktoś zgrzeszył, ktoś się nawrócił, ktoś prosił. To dwa różne pytania, więc nie muszą dawać sprzecznych odpowiedzi. Bóg, który zmieniałby zdanie co do tego, kim jest i czego chce, byłby niewiarygodny. Bóg, który nie reagowałby na skruchę, byłby czymś innym niż ten, którego opisuje Wj 34.
Ostatecznie oba szeregi zbiegają się w jednym punkcie: żal Boga w Piśmie zawsze idzie w stronę litości albo sądu nad złem, nigdy w stronę wycofania obietnicy. Nie ma ani jednego miejsca, w którym Bóg cofnąłby przymierze, przysięgę czy dane słowo. To granica, którą tekst trzyma konsekwentnie, i ona wyznacza sens zdania z Malachiasza.
Czego nie wiemy
Pismo nie mówi, czy żal przypisywany Bogu jest przeżyciem w jakimkolwiek sensie porównywalnym z ludzkim, czy sposobem mówienia o Jego stosunku do zła. Nie wyjaśnia, jak zapowiedź może być prawdziwa i zarazem odwoływalna. Nie mówi, czy warunek z Jr 18 obejmuje wszystkie proroctwa, czy tylko te dotyczące sądu nad narodami. Nie tłumaczy też, dlaczego w tej samej historii Saula raz czytamy o żalu Boga, a raz, że Bóg nie żałuje jak człowiek. Te dwa zdania dzieli kilkanaście wersetów i autor najwyraźniej uznał, że nie potrzebują pogodzenia.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Przymierze (brit) · List Jakuba · Jonasz
