Pismo mówi o ręce Boga, o Jego oczach, uszach i ramieniu. Mówi też, że nikt Go nigdy nie widział i że nie mieszczą Go niebiosa niebios. Obie serie wypowiedzi stoją w tych samych księgach, często kilka rozdziałów od siebie, i żaden autor nie sprawia wrażenia, jakby czuł tu sprzeczność.
Zdania, które wykluczają anatomię
Bóg jest duchem, więc ci, którzy go czczą, powinni go czcić w duchu i w prawdzie.
J 4,24
Czyż naprawdę jednak Bóg zamieszka na ziemi? Oto niebiosa i niebiosa niebios nie mogą cię ogarnąć, a cóż dopiero ten dom, który zbudowałem?
1 Krl 8,27
Salomon wypowiada te słowa w dniu poświęcenia świątyni, którą właśnie zbudował. Czyli w chwili, gdy najłatwiej byłoby powiedzieć, że Bóg zamieszkał w budynku, mówi coś przeciwnego. Ta sama myśl wraca u proroków.
Czy może się kto schować w ukryciu, abym go nie widział? – mówi Pan. Czy nie wypełniam nieba i ziemi? – mówi Pan.
Jr 23,24
Tak mówi Pan: Niebo jest moim tronem, a ziemia podnóżkiem moich stóp. Gdzie więc będzie ten dom, który mi zbudujecie? Gdzie będzie miejsce mego odpoczynku?
Iz 66,1
Tora dodaje argument z historii: przy Horebie lud słyszał głos, ale nie widział postaci, i właśnie z tego wyprowadzony jest zakaz robienia podobizn.
Strzeżcie więc pilnie swoich dusz, gdyż nie widzieliście żadnej postaci w dniu, w którym Pan przemówił do was na Horebie spośród ognia; Abyście się nie zepsuli i nie czynili sobie rzeźbionego posągu, podobizny wszelkiej postaci w kształcie mężczyzny lub kobiety;
Pwt 4,15-16
W listach ta linia zostaje domknięta określeniami, które wykluczają ciało w zwykłym sensie.
A Królowi wieków, nieśmiertelnemu, niewidzialnemu, jedynemu mądremu Bogu niech będzie cześć i chwała na wieki wieków. Amen.
1 Tm 1,17
Język ciała jako sposób mówienia
Skoro tak, to co robią wszystkie zdania o ręce i obliczu? Najlepiej widać to tam, gdzie w jednym fragmencie stoją obok siebie i wyraźnie nie opisują anatomii, tylko obecność i działanie.
Dokąd ujdę przed twoim duchem? Dokąd ucieknę przed twoim obliczem? Jeśli wstąpię do nieba, jesteś tam; jeśli przygotuję sobie posłanie w piekle, tam też jesteś. Gdybym wziął skrzydła zorzy porannej, aby zamieszkać na krańcu morza; I tam twoja ręka prowadziłaby mnie i twoja prawica by mnie podtrzymała.
Ps 139,7-10
Ręka, która prowadzi na krańcu morza, nie jest kończyną o określonej długości. To obraz sięgania tam, gdzie człowiek próbowałby uciec. Pismo samo ostrzega przed czytaniem takich obrazów dosłownie, gdy stawia granicę między Bogiem a człowiekiem.
Bóg nie jest człowiekiem, aby miał kłamać, ani synem człowieczym, żeby miał żałować. Czy on powie coś, a tego nie uczyni? Czy wypowie, a nie spełni?
Lb 23,19
Teksty, które temu przeczą
Byłoby nieuczciwe zatrzymać się w tym miejscu, bo Pismo mówi też o ludziach, którzy Boga widzieli. Jakub nadaje nazwę miejscu po nocnym zmaganiu.
Jakub nadał więc temu miejscu nazwę Penuel, mówiąc: Widziałem bowiem Boga twarzą w twarz, a moja dusza została zachowana.
Rdz 32,30
Siedemdziesięciu starszych wchodzi na górę i tekst nie owija tego w żadne zastrzeżenie.
I wstąpili Mojżesz, Aaron, Nadab i Abihu oraz siedemdziesięciu ze starszych Izraela; I widzieli Boga Izraela, a pod jego nogami było jakby dzieło z szafirowego kamienia jak niebo, gdy jest jasne. A na przywódców synów Izraela Pan nie wyciągnął swej ręki, choć widzieli Boga, jedli i pili.
Wj 24,9-11
Izajasz i Daniel opisują widzenia z tronem, szatą i włosami. Najmocniejszy jest jednak fragment, w którym Bóg jednocześnie odmawia pokazania oblicza i zapowiada, że Mojżesz zobaczy Go od tyłu.
I dodał: Nie będziesz mógł widzieć mego oblicza, bo nie może człowiek ujrzeć mnie i pozostać przy życiu. Pan mówił dalej: Oto miejsce przy mnie, staniesz na skale. A gdy będzie przechodzić moja chwała, postawię cię w rozpadlinie skalnej i zakryję cię swoją dłonią, aż przejdę. Potem odejmę dłoń i ujrzysz mnie od tyłu, ale moje oblicze nie będzie widziane.
Wj 33,20-23
I patrzyłem, aż trony zostały postawione, a Odwieczny zasiadł; jego szata była biała jak śnieg, a włosy jego głowy jak czysta wełna, jego tron jak ogniste płomienie, a jego koła jak płonący ogień.
Dn 7,9
Te miejsca nie znoszą poprzednich, ale też nie dają się do nich sprowadzić jednym zdaniem. Widzenia prorockie mają własny język i same siebie oznaczają jako widzenia. Wj 24 i Rdz 32 opisują natomiast zdarzenia, nie wizje. Najbliżej rozwiązania prowadzi rozróżnienie, które robi sam tekst: co innego zobaczyć objawienie Boga, a co innego zobaczyć Go takim, jaki jest w sobie. To drugie Pismo wyklucza wprost.
Boga nikt nigdy nie widział. Jednorodzony Syn, który jest w łonie Ojca, on nam o nim opowiedział.
J 1,18
Po co w ogóle ten język
Odpowiedź daje sposób, w jaki Pismo mówi do ludzi. Bóg opisuje się kategoriami, które człowiek zna z własnego ciała i z własnych relacji, bo innych człowiek nie ma. Ręka znaczy moc, oko znaczy uwagę, ucho znaczy gotowość do wysłuchania, odwrócone oblicze znaczy zerwaną więź. Ten język jest mocny właśnie dlatego, że jest ludzki, i nie staje się przez to nieprawdziwy. Fałszywy staje się dopiero wtedy, gdy zaczynamy z niego rekonstruować wymiary i kształt.
Sprawdzianem jest to, jak Pismo obchodzi się z takimi obrazami, gdy trzeba je zestawić z rzeczywistością. O Bogu mówi się, że schodzi zobaczyć miasto, i zaraz w tej samej księdze, że wypełnia niebo i ziemię. Mówi się o Jego ramieniu wyciągniętym nad Egiptem, choć nikt nie twierdzi, że ktokolwiek to ramię widział. Prorocy używają tych określeń swobodnie i bez zastrzeżeń, bo zakładają, że słuchacz wie, o co chodzi. Dopiero czytelnik, który przychodzi z pytaniem o anatomię, robi z tego problem.
Ma to również skutek praktyczny, i to on jest w Torze najważniejszy. Zakaz podobizn nie wynika z tego, że wizerunek byłby nieudany, tylko z tego, że nie ma czego odwzorować. Każdy posąg z definicji przedstawiałby coś innego niż Bóg, a przez to uczyłby o Nim fałszu. Dlatego argument z Horebu wraca w Torze kilka razy i jest formułowany jako wspomnienie, a nie jako zasada abstrakcyjna: nie widzieliście postaci, więc nie róbcie postaci.
Czego nie wiemy
Pismo nie wyjaśnia, co dokładnie widzieli Jakub, Mojżesz i starsi Izraela, ani jak to pogodzić ze zdaniem, że człowiek nie może ujrzeć Boga i pozostać przy życiu. Nie mówi, czy widzenia Izajasza i Daniela pokazują cokolwiek z tego, czym Bóg jest, czy wyłącznie obraz dostosowany do widzącego. Nie tłumaczy, na czym polega bycie duchem, poza tym, że wyklucza ograniczenie do miejsca. Nie podaje też żadnej granicy między obrazem a opisem, więc każde takie rozstrzygnięcie w poszczególnym wersecie jest naszą decyzją czytelniczą, nie deklaracją tekstu.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Salomon · Jakub · Izajasz · Daniel — znaczenie imienia · Mojżesz — znaczenie imienia
