Zarzut wygląda na łatwy do postawienia: Biblia umieszcza myślenie w sercu, a myślenie zachodzi w mózgu, więc Biblia się myli. Sprawdźmy jednak, czy tekst rzeczywiście przypisuje myślenie narządowi krążenia, czy używa słowa w innym znaczeniu — bo od tego zależy, czy w ogóle mamy tu do czynienia z twierdzeniem o anatomii.
Co w Piśmie oznacza słowo „serce”?
Strzeż twego serca z całą pilnością, bo z niego tryska życie.
Prz 4,23
Zdanie każe strzec serca, bo z niego tryska życie. Trudno czytać to jako poradę kardiologiczną — cały rozdział mówi o wyborach, o drodze i o mowie. Serce jest tu tym, z czego wychodzi postępowanie człowieka.
Z serca bowiem pochodzą złe myśli, zabójstwa, cudzołóstwa, nierząd, kradzieże, fałszywe świadectwa, bluźnierstwa.
Mt 15,19
Lista jest jednoznaczna: myśli, zabójstwa, cudzołóstwa, kradzieże, fałszywe świadectwa. To wszystko są czyny i decyzje moralne, a nie procesy fizjologiczne. Serce oznacza w tym zdaniu wnętrze człowieka jako źródło jego postępowania.
Najzdradliwsze ponad wszystko jest serce i najbardziej przewrotne. Któż zdoła je poznać?
Jr 17,9
Serce nazwane zdradliwym i trudnym do poznania to opis charakteru, nie organu. Nikt nie czyta tego jako diagnozy.
Sercem bowiem wierzy się ku sprawiedliwości, a ustami wyznaje się ku zbawieniu.
Rz 10,10
Tutaj serce jest miejscem wiary, a usta miejscem wyznania. Zestawienie pokazuje wprost, o co chodzi: o to, co wewnętrzne, wobec tego, co wypowiedziane.
Czy dziś nie mówimy o sercu dokładnie tak samo?
Bierzemy coś do serca, mamy złamane serce, robimy coś z całego serca, a ktoś jest bez serca. Nikt nie zarzuca nam z tego powodu ignorancji, bo wszyscy rozumieją, że to nie są zdania o krążeniu. Język funkcjonalny nie konkuruje z anatomią, tylko opisuje człowieka od strony przeżycia. Zarzut wobec Pisma opiera się więc na potraktowaniu jako twierdzenia naukowego czegoś, co nawet dziś nie jest tak używane.
Czy Prz 23,7 umieszcza myślenie dosłownie w sercu?
Kontrargument trzeba przyjąć, bo takie zdania rzeczywiście są.
Bo jak myśli w swym sercu, taki on jest. Jedz i pij – mówi do ciebie, ale jego serce nie jest z tobą.
Prz 23,7
Myślenie jest tu wprost umieszczone w sercu. Podobnie u Daniela, gdzie mowa o poznaniu myśli serca.
I mnie została objawiona tajemnica, nie za jakąś mądrość, jakbym miał jej więcej niż wszyscy żyjący, ale przez modlitwę, aby znaczenie snu było oznajmione królowi i abyś poznał myśli swego serca.
Dn 2,30
Jeśli ktoś upiera się przy odczycie dosłownym, to owszem, otrzyma twierdzenie fałszywe. Ale ten sam upór trzeba by zastosować konsekwentnie do reszty Pisma. W psalmach i u proroków Bóg bada serca i nerki, a psalmista mówi, że nocą pouczają go jego nerki. Kto czyta serce dosłownie, musi tak samo czytać nerki — i otrzyma obraz, którego nikt nigdy nie bronił, bo nikt tak tych zdań nie czytał. Konsekwencja obraca ten zarzut przeciw niemu samemu.
Warto zauważyć, że gdy Pismo chce powiedzieć coś o funkcji narządu, robi to inaczej i wyraźnie.
Życie wszelkiego ciała bowiem jest we krwi. Ja dałem ją wam na ołtarz dla dokonywania przebłagania za wasze dusze, gdyż to krew dokonuje przebłagania za duszę.
Kpł 17,11
Zdanie o życiu we krwi jest sformułowane jako twierdzenie o krwi jako takiej i stanowi podstawę konkretnego przepisu. Widać różnicę gatunku: tam, gdzie chodzi o rzecz fizyczną, tekst mówi o niej wprost i wyciąga z tego wniosek praktyczny. Tam, gdzie mówi o sercu, wniosek jest zawsze moralny.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co autorzy Pisma sądzili o funkcji mózgu. Słowo oznaczające ten narząd nie pojawia się w tekście ani razu, a wnioskowanie z milczenia w obie strony jest bezpodstawne.
Nie wiemy, na ile użycie słowa o sercu było dla nich świadomą przenośnią, a na ile zwykłym sposobem mówienia, nad którym się nie zastanawiali. To pytanie o świadomość językową ludzi sprzed tysiącleci i tekst na nie nie odpowiada.
Nie orzekamy tu wreszcie niczego o tym, jak powstają myśli i decyzje. To dziedzina badań, a nie lektury. Odpowiedź na tytułowe pytanie jest skromna, ale pewna: Biblia nie stawia twierdzenia anatomicznego, bo nie o anatomii mówi — i właśnie dlatego nie da się jej w tej sprawie ani obalić, ani potwierdzić.
