Pytanie o wolną wolę aniołów jest pytaniem filozoficznym postawionym tekstowi, który filozofią się nie zajmuje. Pismo nigdzie nie tłumaczy, jak działa wola istot duchowych. Relacjonuje natomiast dwie rzeczy jako fakty: że część z nich odpadła i że część pozostaje wierna. To wystarcza, by mówić o odpowiedzialności, i stanowczo za mało, by zbudować z tego system.
Upadek zrelacjonowany, nie wyjaśniony
Dwa listy mówią o aniołach, którzy zgrzeszyli, i o karze, która już się rozpoczęła.
Także aniołów, którzy nie zachowali swego pierwotnego stanu, lecz opuścili własne mieszkanie, zatrzymał w wiecznych pętach w ciemnościach na sąd wielkiego dnia.
Jud 1,6
Jeśli bowiem Bóg nie oszczędził aniołów, którzy zgrzeszyli, ale strąciwszy ich do piekła, wydał więzom ciemności, aby byli zachowani na sąd;
2 P 2,4
Juda podaje nawet rodzaj przewinienia — porzucenie własnego miejsca — ale nie mówi, co do niego skłoniło ani kiedy się dokonało. Apokalipsa pokazuje z kolei scenę starcia i jego wynik.
I nastąpiła walka w niebie. Michał i jego aniołowie walczyli ze smokiem. I walczył smok i jego aniołowie; Ale nie zwyciężyli i nie było już dla nich miejsca w niebie. I zrzucony został wielki smok, wąż starodawny, zwany diabłem i szatanem, zwodzący cały świat. Został zrzucony na ziemię, z nim też zrzuceni zostali jego aniołowie.
Ap 12,7-9
W żadnym z tych miejsc nie pada wyjaśnienie mechanizmu. Tekst zakłada, że upadek był czymś, za co można odpowiadać — inaczej zapowiadany sąd nie miałby sensu — lecz samego wyjaśnienia nie podaje.
Wierność drugiej strony
Psalm 103 nie opisuje posłuszeństwa, tylko do niego wzywa. Tak mówi się do kogoś, kto może usłyszeć i wykonać.
Błogosławcie Pana, jego aniołowie, potężni siłą, którzy wypełniacie jego rozkazy, będąc posłuszni głosowi jego słowa. Błogosławcie Pana, wszystkie jego zastępy, jego słudzy, którzy spełniacie jego wolę.
Ps 103,20-21
O aniołach zaś mówi: On czyni swoich aniołów duchami, a swoje sługi płomieniami ognia.
Hbr 1,7
To jednak przesłanka, a nie dowód. Do tego samego obrazu należy modlitwa, w której Mesjasz każe prosić, by wola Ojca działa się na ziemi tak, jak dzieje się w niebie — a więc zakłada, że tam jest już wykonywana bez zastrzeżeń.
Niech przyjdzie twoje królestwo, niech się dzieje twoja wola na ziemi, tak jak w niebie.
Mt 6,10
Zdanie, które psuje obraz anielskiej doskonałości
W mowie Elifaza z Temanu pada zdanie idące dalej, niż zwykle się przyjmuje.
Oto swoim sługom nie ufa i w swoich aniołach dostrzega braki;
Hi 4,18
Ostrożność jest tu podwójnie potrzebna. Po pierwsze, to słowa jednego z przyjaciół Hioba, a tych Bóg na końcu księgi ocenia surowo, mówiąc wprost, że nie mówili o nim prawdy. Po drugie, nawet przyjęte wprost zdanie to mówi o ocenie wystawionej aniołom, a nie o ich upadku ani o mechanizmie ich decyzji.
Zarzut: czy zostaje miejsce na cudzą wolę
Najpoważniejszy problem nie pochodzi z angelologii, tylko z tekstów o suwerenności Jahwe.
Zapowiadam od początku rzeczy ostatnie i od dawna to, czego jeszcze nie było. Mówię: Mój zamiar się spełni i wykonam całą swoją wolę.
Iz 46,10
W nim, mówię, w którym też dostąpiliśmy udziału, przeznaczeni według postanowienia tego, który dokonuje wszystkiego według rady swojej woli;
Ef 1,11
Jeśli zamiar Jahwe spełnia się zawsze, a wszystko dzieje się według rady jego woli, pytanie o niezależną wolę aniołów robi się trudniejsze, nie łatwiejsze. Pismo stawia oba twierdzenia obok siebie i nie godzi ich dla czytelnika. Trzeci tekst dokłada różnicę, którą w tej dyskusji zwykle się pomija.
Bo zaprawdę nie przyjął natury aniołów, ale potomstwo Abrahama.
Hbr 2,16
Cokolwiek powiedzieć o wolności aniołów, ich sytuacja nie jest równoległa do ludzkiej. Pismo nie mówi o odkupieniu przewidzianym dla nich, a dla ludzi mówi o nim bez przerwy.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy nastąpił upadek aniołów ani co go poprzedziło. Nie wiemy, ilu ich odpadło i jaką część całości stanowili — liczby podawane w opracowaniach są rachunkiem z Apokalipsy 12, gdzie mowa o gwiazdach strącanych ogonem smoka, a nie zapisem, który tekst sam by wykonał. Nie wiemy, czy decyzja była jednorazowa, czy rozłożona w czasie.
Nie wiemy również, czy aniołowie wierni mogą jeszcze upaść. Pismo nie zawiera na ten temat ani obietnicy, ani ostrzeżenia — po prostu milczy. Nie wiemy, dlaczego nie przewidziano dla upadłych drogi powrotu, choć List do Hebrajczyków tę asymetrię sygnalizuje, nie tłumacząc jej.
Nie wiemy wreszcie, czy pojęcie woli w ogóle działa u istot duchowych tak, jak działa u nas. Sam zwrot o wolnej woli nie występuje w Piśmie ani razu, w żadnym kontekście. To, czym dysponujemy, to relacja z dwóch wyników: wierności i buntu — oraz milczenie na temat drogi, która do nich prowadziła. Sprawa nie jest zamknięta i nie należy jej domykać na siłę.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Jahwe · List do Hebrajczyków · Juda — znaczenie imienia
