To zdanie jest cytatem. Jeszua nie tworzy nowego obrazu, tylko przywołuje ostatni werset Księgi Izajasza, który jego słuchacze znali. Odpowiedź na pytanie o jego znaczenie trzeba więc zacząć od miejsca, z którego zostało wzięte.
W jakim ostrzeżeniu Jeszua przywołał robaka i ogień?
Jeśli zaś twoje oko jest ci powodem upadku, wyłup je. Lepiej bowiem jest dla ciebie jednookim wejść do królestwa Bożego, niż mając dwoje oczu, zostać wrzuconym do ognia piekielnego; Gdzie robak ich nie umiera, a ogień nie gaśnie.
Mk 9,47-48
Ostrzeżenie jest mocne i nie ma powodu go łagodzić. Warto natomiast zauważyć, że zdanie o robaku i ogniu nie jest w nim wyjaśnieniem, tylko cytatem dołączonym na końcu. Cała reszta wypowiedzi mówi o czymś innym: o tym, że lepiej stracić coś dla siebie ważnego niż stracić wszystko. Rozmowa dotyczy więc decyzji podejmowanych teraz, a nie opisu tego, co czeka innych ludzi.
I gdy wyjdą, zobaczą trupy ludzi, którzy wystąpili przeciwko mnie. Ich robak bowiem nie zdechnie i ich ogień nie zgaśnie, i będą obrzydliwością dla wszelkiego ciała.
Iz 66,24
W źródle mowa jest o trupach. Robak nie toczy żywych, tylko zwłoki, a ludzie wychodzący z miasta patrzą na pobojowisko, a nie na tortury. To jest dokładnie ten obraz, który Jeszua przywołał, i on sam w sobie nie opisuje świadomego cierpienia.
Czy ogień nieugaszony znaczy ogień płonący bez końca?
Ale jeśli mnie nie usłuchacie, aby święcić dzień szabatu i nie nosić ciężaru, gdy wchodzicie przez bramy Jerozolimy w dzień szabatu, wtedy rozniecę ogień w jej bramach, który pochłonie pałace Jerozolimy i nie będzie ugaszony.
Jr 17,27
Jeremiasz zapowiada Jerozolimie ogień, który nie będzie ugaszony, i podaje powód: łamanie szabatu. Ten ogień się dopełnił, gdy miasto zostało spalone, i dziś nie płonie. Zwrot o nieugaszeniu nie oznacza więc płomienia bez końca, tylko taki, którego nikt nie zdoła powstrzymać, dopóki nie strawi wszystkiego.
Potoki obrócą się w smołę, a proch w siarkę, jego ziemia stanie się smołą płonącą. Nie zagaśnie ani w nocy, ani w dzień, jej dym będzie się unosił na wieki. Z pokolenia na pokolenie będzie pustkowiem; na wieki wieków nikt przez nią nie przejdzie.
Iz 34,9-10
Podobnie brzmi wyrocznia o Edomie: dym unoszący się na wieki, brak gaśnięcia w dzień i w nocy. Kraj ten dziś nie płonie. Obraz opisuje więc trwałość skutku i pustkę, która po nim została, a nie nieustające palenie.
Ta sama zasada dotyczy robaka. Zdanie mówi, że nie zdechnie — czyli że dokończy swoją pracę i nikt mu w tym nie przeszkodzi. W obu połówkach mowa jest o czymś, czego nie da się zatrzymać, a nie o czymś, co trwa bez końca.
Jest jeszcze jeden szczegół, który w polskim przekładzie łatwo pominąć. Zaimek w zdaniu Izajasza odnosi się do trupów, a nie do żyjących: to ich robak i ich ogień. Prorok opisuje więc los ciał po klęsce, a nie stan świadomości. Dla ówczesnego czytelnika brak pogrzebu i pozostawienie zwłok na widoku był obrazem hańby ostatecznej, i to jest właściwe tło tego zdania.
Które teksty przemawiają za trwaniem tej męki?
Gdzie robak ich nie umiera, a ogień nie gaśnie.
Mk 9,48
Zdanie cytowane osobno brzmi jak opis stanu, w którym coś nadal się dzieje. Czas teraźniejszy w obu członach robi swoje, a Jeszua przenosi ten obraz z konkretnej doliny na sąd, więc porównanie z Edomem nie przenosi się automatycznie.
A dym ich męki wznosi się na wieki wieków i nie zaznają odpoczynku we dnie i w nocy ci, którzy oddają pokłon bestii i jej wizerunkowi, i ten, kto przyjmuje znamię jej imienia.
Ap 14,11
Drugi zarzut mówi o dymie męki i o braku odpoczynku we dnie i w nocy. Wyjaśnienie przez dym po pożarze tłumaczy pierwszą połowę zdania, ale nie drugą.
I pójdą ci na męki wieczne, sprawiedliwi zaś do życia wiecznego.
Mt 25,46
Trzeci zarzut jest znany: ten sam przymiotnik stoi po obu stronach zdania. Osobne hasło zajmuje się całym tym sporem i również go nie zamyka. Trzeba przyznać uczciwie, że wyjaśnienie przez skutek działa dobrze przy Jeremiaszu i przy Edomie, a gorzej tam, gdzie zdanie mówi o męce w czasie teraźniejszym.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak daleko sięga cytat z Izajasza — czy Jeszua przenosi cały obraz z pobojowiskiem, czy tylko jego pierwszą część. Nie wiemy, czy dolina Hinnom służyła w jego czasach za miejsce palenia odpadków; mówią o tym późniejsze komentarze, a nie Pismo. Nie wiemy, jak pogodzić ten obraz ze zdaniami Apokalipsy o męce bez odpoczynku. Wiadomo natomiast, po co Jeszua to powiedział: żeby jego słuchacze poważnie potraktowali to, co ich odciąga od królestwa, a nie żeby wyobrażali sobie cudze cierpienie.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Jeremiasz — znaczenie imienia
