Obraz ciasnej bramy pojawia się w Ewangeliach dwa razy, u Mateusza i u Łukasza, w zupełnie różnych miejscach opowiadania i z różnym czasownikiem. To rzadki przypadek, w którym zestawienie dwóch wersji jest ważniejsze niż każda z nich osobno, bo dopiero razem pokazują, o co w tym obrazie chodzi.
Dwie wersje, dwa czasowniki
U Mateusza zdanie kończy Kazanie na Górze i ma formę rozkazu połączonego z opisem alternatywy:
Wchodźcie przez ciasną bramę. Szeroka bowiem jest brama i przestronna droga, która prowadzi na zatracenie, a wielu jest takich, którzy przez nią wchodzą.
Mt 7,13
Zdanie następne odwraca proporcje i dokłada czasownik znajdowania:
Ciasna bowiem jest brama i wąska droga, która prowadzi do życia, a mało jest takich, którzy ją znajdują.
Mt 7,14
U Łukasza czasownik jest inny i mocniejszy — mówi o wysiłku, nie o samej czynności wejścia:
Usiłujcie wejść przez ciasną bramę, bo mówię wam, że wielu będzie chciało wejść, lecz nie będą mogli.
Łk 13,24
Różnica nie jest kosmetyczna. Mateusz kładzie nacisk na wybór między dwiema drogami, Łukasz na trud samego wejścia. Obie wersje zgadzają się co do jednego: adresatem jest ten, kto słucha, a nie ktoś trzeci.
Pytanie, na które nie ma odpowiedzi
Kontekst Łukasza jest tu decydujący, bo zdanie o bramie pada jako reakcja na bardzo konkretne pytanie:
I ktoś go zapytał: Panie, czy mało jest tych, którzy będą zbawieni? On zaś im odpowiedział:
Łk 13,23
Odpowiedź nie podaje liczby. Zamiast tego przenosi rozmowę z rachunku na działanie pytającego. Kilka wersetów dalej ta sama mowa wprost rozszerza krąg wchodzących, co jest dokładnym przeciwieństwem lektury elitarnej:
I przyjdą inni ze wschodu i z zachodu, z północy i z południa, i zasiądą za stołem w królestwie Bożym.
Łk 13,29
Zamknięcie tej samej sceny wprowadza jeszcze odwrócenie kolejności, znane też z Mateusza:
Tak oto są ostatni, którzy będą pierwszymi, i są pierwsi, którzy będą ostatnimi.
Łk 13,30
Co ciasnota oznacza w obrazie
Brama wąska w sensie dosłownym to brama, przez którą nie da się przejść z całym dobytkiem ani w tłumie. Obraz nie mówi o tym, ilu ludzi zostanie wpuszczonych, lecz o tym, jak się wchodzi: pojedynczo i bez bagażu. Dlatego u Łukasza po zdaniu o bramie pojawiają się drzwi, które gospodarz w pewnym momencie zamyka — dochodzi wątek czasu, którego u Mateusza w tym miejscu nie ma:
Gdy gospodarz wstanie i zamknie drzwi, zaczniecie stać na zewnątrz i pukać do drzwi, mówiąc: Panie, Panie, otwórz nam! A on wam odpowie: Nie znam was i nie wiem, skąd jesteście.
Łk 13,25
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwsza pomyłka to czytanie tego obrazu jako statystyki zbawionych. U Łukasza pytanie o liczbę pada wprost i zostaje bez odpowiedzi; u Mateusza zdanie o tym, że mało jest znajdujących, stoi wewnątrz wezwania i pełni funkcję zachęty, a nie sprawozdania.
Druga pomyłka jest polska i dotyczy słowa wąski. W potocznej polszczyźnie wąskie horyzonty i ciasne myślenie mają wyraźnie pejoratywny wydźwięk, więc wąska droga zaczyna brzmieć jak pochwała ciasnoty umysłowej. W obrazie chodzi jednak o wymiary przejścia, a nie o sposób myślenia.
Trzecia pomyłka to mylenie bramy z drzwiami z Ewangelii Jana, gdzie mówiący sam nazywa siebie drzwiami. To inny obraz, w innej mowie i o innym punkcie ciężkości — tam chodzi o to, kto wpuszcza, tu o to, jak się wchodzi.
Czwarta pomyłka to przeoczenie trybu rozkazującego. Oba zdania są poleceniami skierowanymi do słuchacza. Kto zamienia je w opis rzeczywistości — jedni wejdą, inni nie — traci to, co w nich najmocniejsze.
Piąta, częsta w kaznodziejstwie, to dorabianie do bramy dodatkowych szczegółów architektonicznych: niskiego nadproża, przed którym trzeba się pochylić, albo bocznej furty w murze. Tekst nic takiego nie zawiera, a sam pomysł jest młodszy od Ewangelii.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Mateusz i Łukasz notują dwie różne wypowiedzi z różnych okazji, czy jedną zapamiętaną w dwóch brzmieniach. Nie wiemy też, co dokładnie oznacza znajdowanie drogi w Mt 7,14 — czy szukanie jest tam czynnością zamierzoną, czy raczej rozpoznaniem czegoś, co stoi na widoku. Wreszcie tekst nie mówi, czy brama i droga to dwa elementy tego samego obrazu, czy dwa obrazy zestawione obok siebie; oba czytania mają w tym zdaniu oparcie i żadnego nie da się z niego wyprowadzić z pewnością.
