Chozeh (חֹזֶה, H2374) występuje siedemnaście razy i jest najrzadszym z trzech hebrajskich określeń człowieka, który przekazuje słowo od Boga. Dla porównania: nawi, czyli prorok, pada trzysta piętnaście razy, a roeh dwanaście. Rozkład chozeh jest wymowny — siedem wystąpień w Drugiej Księdze Kronik, trzy w Pierwszej, trzy u Izajasza, po jednym u Amosa, Micheasza oraz w Drugiej Księdze Samuela i Drugiej Królewskiej. To słowo kronikarza i proroka, nie Tory.
Trzy tytuły w jednym zdaniu
A dzieje króla Dawida, pierwsze i ostatnie, oto zapisane są w księdze Samuela widzącego, w księdze proroka Natana i w księdze Gada widzącego;
1Krn 29,29
To jedyny werset, w którym wszystkie trzy określenia stoją obok siebie i to przy trzech różnych osobach: Samuel jest roeh, Natan jest nawi, Gad jest chozeh. Polski przekład oddaje pierwsze i trzecie tym samym słowem, więc czytelnik widzi dwóch widzących i jednego proroka, a nie trzy odrębne tytuły. To najczystszy przykład tego, co polszczyzna tu gubi.
Chozeh przy królu
Charakterystyczne jest, kogo tak nazywano. Chozeh bywa przypisany konkretnemu władcy niemal jak urzędnik dworski.
A gdy Dawid wstał rano, oto słowo Pana doszło do proroka Gada, widzącego Dawida:
2Sm 24,11
Gad jest chozeh Dawida. Heman jest chozeh króla w sprawach Bożych, Jedutun tak samo, a Asaf zostaje chozeh przy okazji reformy Ezechiasza. Ci trzej to jednocześnie naczelnicy śpiewu w świątyni, co wiąże ten tytuł z liturgią, a nie tylko z polityką.
Śpiewacy, synowie Asafa, stali na swoich stanowiskach według rozkazu Dawida, Asafa, Hemana i Jedutuna, widzącego króla. Odźwierni też stali przy każdej bramie. Nie musieli opuszczać swojej służby, ponieważ ich bracia Lewici przygotowywali dla nich posiłki.
2Krn 35,15
Kronikarz wielokrotnie powołuje się na zapisy chozim jako na źródła: dzieje Salomona są w widzeniach Jeddo, dzieje Roboama u Iddo, dzieje Manassesa w słowach widzących. Chozeh jest tam więc autorem tekstu, nie tylko postacią.
Prorok i widzący
Poza dworem chozeh pojawia się w zestawieniach z nawi i najczęściej w kontekście zarzutu.
A Pan świadczył przeciw Izraelowi i przeciw Judzie przez wszystkich proroków i wszystkich widzących, mówiąc: Odwróćcie się od swoich złych dróg i przestrzegajcie moich przykazań i moich nakazów według całego prawa, które nadałem waszym ojcom, a które przekazałem wam przez moje sługi, proroków.
2Krl 17,13
Którzy mówią do widzących: Nie miejcie widzenia; a prorokom: Nie prorokujcie nam, co jest prawe; mówcie nam rzeczy przyjemne, prorokujcie oszustwa;
Iz 30,10
Izajasz opisuje lud, który mówi do chozim, żeby przestali mieć widzenia. U Micheasza chozim będą się wstydzić razem z wróżbiarzami, bo nie będzie odpowiedzi. Amazjasz w Betel zwraca się do Amosa właśnie tym słowem i każe mu wracać do Judy.
Potem Amazjasz powiedział do Amosa: Widzący, idź, uciekaj do ziemi Judy i tam jedz chleb, i tam prorokuj.
Am 7,12
Trudno rozstrzygnąć, czy to obelga, czy neutralny tytuł. Amos odpowiada, że nie jest ani nawi, ani synem nawi, lecz pasterzem — nie odrzuca więc słowa, którego użył kapłan, tylko to drugie.
Roeh i uwaga redaktora
Trzeci tytuł, roeh, ma w Pierwszej Księdze Samuela własną glosę wyjaśniającą — rzadki przypadek w Tanach.
Dawniej w Izraelu, kiedy ktoś szedł poradzić się Boga, tak mówił: Chodźcie, pójdziemy do widzącego. Dzisiejszego proroka bowiem dawniej nazywano widzącym.
1Sm 9,9
Ktoś uznał, że czytelnik nie zrozumie już starego słowa i dopisał wyjaśnienie. To zdanie mówi coś ważnego o samych tytułach: były zmienne, jeden wychodził z użycia, drugi wchodził, a różnica między nimi nie była oczywista nawet w starożytności.
Chozeh, które nie jest widzącym
Ponieważ mówicie: Zawarliśmy przymierze ze śmiercią i z piekłem mamy układ; gdy przejdzie bicz gwałtowny, nie dosięgnie nas, gdyż kłamstwo uczyniliśmy naszą ucieczką i skryliśmy się za fałszem;
Iz 28,15
W tym wersecie forma zapisana identycznie jak chozeh znaczy co innego — umowę, układ. Przekład oddaje to poprawnie, ale konkordancja oparta na numerach Stronga umieszcza ten werset przy widzącym, więc łatwo tu o pomyłkę. To dobry przykład, dlaczego samo zestawienie miejsc nie zastępuje czytania.
Co gubi polski przekład
Gubi się rozróżnienie tytułów. Dwa różne hebrajskie rzeczowniki mają w polskim jedno tłumaczenie, więc werset o Samuelu, Natanie i Gadzie traci swoją całą zawartość informacyjną.
Gubi się też związek chozeh ze śpiewem świątynnym i z pracą kronikarską. Kiedy ten sam wyraz określa naczelnika muzyków i autora zapisu o królu, mamy do czynienia z instytucją, a nie tylko z charyzmatem. Polskie widzący sugeruje wyłącznie doświadczenie wizyjne.
Gubi się wreszcie odcień w ustach Amazjasza. Kapłan z Betel wybiera słowo rzadkie i ma powód, żeby je wybrać — po polsku jest to zwykłe określenie, więc scena traci ostrość.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czym chozeh różnił się od roeh i od nawi. Teksty używają ich zamiennie w podobnych sytuacjach, a jedyna glosa wyjaśniająca dotyczy pary roeh i nawi, milcząc o trzecim. Wszystkie podziały na widzenie wizyjne, widzenie zwyczajne i mowę natchnioną są rekonstrukcją.
Nie wiemy, czy skupienie chozeh w Kronikach oznacza, że to słowo należało do języka późniejszego, czy że kronikarz świadomie archaizował. Oba wyjaśnienia są używane i żadne nie ma przewagi opartej na tekście.
Nie da się wreszcie orzec, czy tytuł chozeh oznaczał stanowisko z uposażeniem. Powiązanie z dworem i ze służbą muzyczną na to wskazuje, ale Pismo nie opisuje ani powołania na ten urząd, ani jego zakresu.
Zobacz też: Konkordancja Stronga · Nawi (נָבִיא) — co znaczy „prorok” po hebrajsku · Tanach · Izajasz · Amazjasz · Amos
