Chasid (חָסִיד, H2623) pojawia się w Starym Testamencie trzydzieści trzy razy, prawie wyłącznie w Psalmach. To przymiotnik utworzony od jednego z najważniejszych rzeczowników Pisma — chesed, występującego dwieście czterdzieści siedem razy i oznaczającego wierność w relacji zobowiązującej. Chasid to człowiek chesed. Polskie przekłady tego związku nie oddają, bo dla obu wyrazów sięgają po zupełnie różne słowa.
Trzy polskie słowa na jeden przymiotnik
Wiedzcie, że Pan oddzielił dla siebie pobożnego. Pan wysłucha, gdy zawołam do niego.
Ps 4,3
Będę cię wysławiał na wieki, że to uczyniłeś, i będę oczekiwał twego imienia, gdyż jest dobre w oczach twoich świętych.
Ps 52,9
Alleluja. Śpiewajcie Panu nową pieśń; niech jego chwała zabrzmi w zgromadzeniu świętych.
Ps 149,1
Raz pobożny, dwa razy święci — a w hebrajskim ten sam wyraz w liczbie pojedynczej i mnogiej. Do tego dochodzi trzecia szata:
Ty z miłosiernym miłosiernie się obejdziesz, a z człowiekiem nienagannym postąpisz nienagannie.
2Sm 22,26
W tym wersecie chasid zostaje oddany jako miłosierny, a czasownik obok pochodzi od chesed. Zdanie mówi, że Bóg odpowiada człowiekowi tym samym, czym ten się kieruje. Po polsku brzmi to jak gra słów; po hebrajsku to nie gra, tylko jeden rdzeń użyty dwa razy.
Strzeże stóp swych świętych, a bezbożni zamilkną w ciemności, bo nie swoją siłą zwycięży człowiek.
1Sm 2,9
W pieśni Anny znów mamy świętych. Interlinia oddaje ten wyraz jako wiernych i to jest bliżej sensu: chodzi o tych, którzy dochowują zobowiązania, nie o tych, którzy osiągnęli szczególny stopień świętości.
Kto komu okazuje chesed
Kluczowe pytanie brzmi: czy chasid to ten, kto chesed okazuje, czy ten, kto go doznaje. Gramatyka hebrajska dopuszcza oba odczytania i badacze dzielą się tu od dawna. Zdanie z Drugiej Księgi Samuela przemawia za pierwszym: Bóg obchodzi się miłosiernie z tym, kto sam jest miłosierny. Inne miejsca, gdzie chasidim są przedmiotem Bożej ochrony, mogłyby wskazywać na drugie.
Rzecz w tym, że w relacji przymierza obie strony chesed okazują, więc rozdzielanie ról może być narzucaniem tekstowi porządku, którego on nie zna. Bezpieczniejszy wniosek jest taki: chasid stoi wewnątrz relacji zobowiązującej i zachowuje się zgodnie z nią.
Co gubi polski przekład
Gubi się rdzeń. Kiedy chesed jest miłosierdziem, a chasid świętym, czytelnik nie ma jak zauważyć, że to jedna rodzina. Znika przez to sens całych psalmów, w których wierność Boga i wierność ludzi są opisane tym samym słowem, a odpowiedź na jedną jest drugą.
Gubi się też rejestr. Polskie święty ustawia chasida w gronie ludzi wyjątkowych, oddzielonych od zwykłych wiernych, a pobożny brzmi dziś lekko protekcjonalnie. Hebrajski nie mówi o poziomie duchowego zaawansowania, tylko o dotrzymywaniu zobowiązań — czyli o czymś, co da się sprawdzić.
Warto dodać, że późniejsze użycie tego słowa jako nazwy ruchów religijnych w judaizmie jest zjawiskiem z innej epoki i nie należy go wczytywać w Psalmy.
Czego nie wiemy
Nie ma rozstrzygnięcia w sprawie strony gramatycznej, o której była mowa wyżej, i prawdopodobnie nie da się go osiągnąć na podstawie samych tekstów biblijnych. To dobry przykład miejsca, w którym uczciwy wykład kończy się wskazaniem dwóch możliwości zamiast wyboru wygodniejszej.
Sporny jest również sam chesed. Tłumaczenia wahają się od miłosierdzia i łaski po lojalność i dobroć przymierza, a różnica nie jest kosmetyczna: pierwsze sugeruje darowanie czegoś, do czego nie ma się prawa, drugie — dotrzymanie tego, do czego się zobowiązano. Oba odcienie są w tekstach obecne i prawdopodobnie oba należały do znaczenia słowa.
Ostrożności wymaga wreszcie sama liczba wystąpień. Trzydzieści trzy miejsca, w dodatku skupione niemal wyłącznie w jednym gatunku literackim, to podstawa wąska. Wystarcza, by pokazać, jak wyraz działa w Psalmach; nie wystarcza, by orzekać, jak brzmiał w mowie potocznej ani czy poza poezją w ogóle go używano.
