Zarzut brzmi mniej więcej tak: Bóg Tanach jest gniewny i plemienny, Bóg Nowego Przymierza łagodny i powszechny. To nie jest nowy pomysł. W drugim wieku Marcjon zbudował na nim całą naukę i wyciął z Pisma wszystko, co mu nie pasowało, łącznie z większością ewangelii. Zarzut da się jednak sprawdzić w najprostszy sposób: patrząc, gdzie w Piśmie stoją zdania o miłosierdziu, a gdzie o sądzie.
Gdzie stoi najsłynniejszy opis miłosierdzia
Najczęściej cytowany w Tanach opis charakteru Boga pada w Torze, na górze, zaraz po grzechu ze złotym cielcem.
Wtedy przechodził Pan przed nim i wołał: Pan, Pan, Bóg miłosierny i litościwy, nieskory do gniewu, a bogaty w miłosierdzie i prawdę; Zachowujący miłosierdzie nad tysiącami, przebaczający nieprawość, przestępstwo i grzech, lecz nieusprawiedliwiający winnego, nawiedzający nieprawość ojców na synach i na synach ich synów do trzeciego i czwartego pokolenia.
Wj 34,6-7
Psalmy rozwijają to w język, którego trudno przelicytować.
Łaskawy i litościwy jest Pan, nieskory do gniewu i pełen wielkiego miłosierdzia. Nie będzie się spierał bez końca ani wiecznie gniewu chował. Nie postępuje z nami według naszych grzechów ani nie odpłaca nam według naszych nieprawości. Jak wysoko bowiem są niebiosa nad ziemią, tak wielkie jest jego miłosierdzie nad tymi, którzy się go boją. Jak daleko jest wschód od zachodu, tak daleko oddalił od nas nasze występki. Jak ojciec ma litość nad dziećmi, tak Pan ma litość nad tymi, którzy się go boją.
Ps 103,8-13
Zdanie o Bogu, który jest miłością, pada wprawdzie w liście Jana, ale nie wprowadza nowej informacji — streszcza to, co Tora i Psalmy powiedziały wcześniej.
Kto nie miłuje, nie zna Boga, gdyż Bóg jest miłością.
1 J 4,8
Gdzie stoją najostrzejsze słowa o sądzie
Tu zaskoczenie idzie w drugą stronę. Najbardziej bezwzględne wypowiedzi o karze w całym Piśmie padają nie u proroków, tylko z ust Mesjasza.
Węże, plemię żmijowe! Jakże będziecie mogli uniknąć potępienia ognia piekielnego?
Mt 23,33
List do Hebrajczyków, pisany do wierzących, kończy ostrzeżenie zdaniem, którego nie da się złagodzić.
Znamy bowiem tego, który powiedział: Zemsta do mnie należy, ja odpłacę, mówi Pan. I znowu: Pan będzie sądzić swój lud. Straszna to rzecz wpaść w ręce Boga żywego.
Hbr 10,30-31
A ostatnia księga Pisma opisuje przyjście Mesjasza w obrazach wojennych.
A z jego ust wychodził ostry miecz, aby nim pobił narody. On bowiem będzie rządził nimi laską żelazną i on wyciska w tłoczni wino zapalczywości i gniewu Boga Wszechmogącego.
Ap 19,15
Kto zestawia te wersety z Psalmem 103, widzi, że podział na łagodną i surową część Pisma nie przebiega tam, gdzie go zwykle rysują.
Teksty, które naprawdę bolą
Byłoby jednak tanie zbyć zarzut samym przestawieniem cytatów. Zostają nakazy wyniszczenia, których żadne zestawienie nie usuwa.
Ale z miast tych narodów, które Pan, twój Bóg, daje ci w dziedzictwo, żadnej duszy nie zostawisz przy życiu. Lecz doszczętnie je wytępisz: Chetytów, Amorytów, Kananejczyków, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów, jak ci nakazał Pan, twój Bóg;
Pwt 20,16-17
Teraz idź, pobij Amaleka i zniszcz wszystko, co ma. Nie lituj się nad nimi, lecz zabijaj i mężczyzn, i kobiety, dzieci i niemowlęta, woły i owce, wielbłądy i osły.
1 Sm 15,3
To są teksty, które trzeba przeczytać w całości i nie udawać, że mówią coś innego. Pismo umieszcza je w bardzo wąskim kontekście: dotyczą konkretnych ludów, konkretnego czasu i są uzasadnione oskarżeniem o praktyki, które Tora opisuje osobno, łącznie z paleniem dzieci. Nigdy nie stają się regułą postępowania wobec obcych w ogóle — ta sama Tora nakazuje kochać przybysza i nie uciskać go. Ale nawet po tych zastrzeżeniach zostaje coś, czego nie da się zamienić w gładką odpowiedź, i lepiej to powiedzieć wprost, niż zasłonić ogólnikiem.
Czy Kazanie na Górze odwołuje Torę
Drugi filar zarzutu to zdania z Kazania na Górze, czytane jako korekta prawa odwetu.
Słyszeliście, że powiedziano: Oko za oko i ząb za ząb. Lecz ja wam mówię: Nie sprzeciwiajcie się złemu, ale jeśli ktoś uderzy cię w prawy policzek, nadstaw mu i drugi.
Mt 5,38-39
Warto zauważyć, do czego odnosi się ta wypowiedź. Zasada oko za oko jest w Torze regułą dla sądu, ograniczającą zemstę do proporcji szkody, a nie zachętą do odwetu prywatnego. Mesjasz mówi o postawie wobec krzywdy osobistej. Paweł, cytując Torę, robi dokładnie ten sam ruch.
Najmilsi, nie mścijcie się sami, ale pozostawcie miejsce gniewowi. Jest bowiem napisane: Zemsta do mnie należy, ja odpłacę – mówi Pan.
Rz 12,19
Zdanie o zemście, które ma powstrzymać uczniów od odwetu, jest cytatem z Pwt 32. Argument przeciw braniu sprawiedliwości we własne ręce pochodzi więc z tej samej księgi, którą zarzut przedstawia jako źródło surowości.
Jak Nowe Przymierze samo siebie umieszcza
Rozstrzygające jest to, jak autorzy Nowego Przymierza traktują Tanach. Nie jako etap przezwyciężony, tylko jako świadectwo o Mesjaszu i jako naukę dla siebie.
Bo gdybyście wierzyli Mojżeszowi, wierzylibyście i mnie, gdyż on pisał o mnie.
J 5,46
I zaczynając od Mojżesza i wszystkich proroków, wykładał im, co było o nim napisane we wszystkich Pismach.
Łk 24,27
Wszystko bowiem, co przedtem napisano, ku naszej nauce napisano, abyśmy przez cierpliwość i pociechę z Pism mieli nadzieję.
Rz 15,4
Gdyby chodziło o innego Boga, byłby to najdziwniejszy sposób rozpoczęcia nowej religii, jaki można sobie wyobrazić: własną tożsamość opierać na księgach rzekomo obcego bóstwa.
Gdyż ja, Pan, nie zmieniam się, dlatego wy, synowie Jakuba, nie zostaliście zniszczeni.
Ml 3,6
Czego nie wiemy
Pismo nie tłumaczy, dlaczego nakaz wobec Amaleka objął dzieci i zwierzęta, i nie podaje żadnej zasady ogólnej, z której dałoby się to wyprowadzić. Nie mówi, w jakim zakresie te nakazy zostały wykonane. Nie wyjaśnia, jak pogodzić je ze zdaniem, że Bóg nie ma upodobania w śmierci umierającego. Nie precyzuje też, czy słowa o nadstawieniu drugiego policzka odnoszą się do postępowania państwa i sądu, czy wyłącznie do relacji osobistych — a spór o to trwa do dziś i nie jest sporem o teksty, tylko o ich zakres.
Zobacz też: Tanach · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Mesjasz (Maszijach) · List do Hebrajczyków · Paweł — znaczenie imienia
