Batach (בָּטַח, H0982) występuje sto dwadzieścia razy i tłumaczy się go zwykle jako ufać. Polskie ufać opisuje nastawienie wewnętrzne. Hebrajski czasownik opisuje raczej gest: położenie ciężaru na czymś, oparcie się o coś, co ma utrzymać.
I oblegnie cię we wszystkich twoich bramach, aż w całej twojej ziemi upadną twoje wysokie i obronne mury, w których pokładałeś ufność. Oblegnie cię we wszystkich twoich bramach, na całej twojej ziemi, którą daje ci Pan, twój Bóg.
Pwt 28,52
Ufność pokładana w murach nie jest uczuciem wobec murów. Jest liczeniem na to, że wytrzymają. Przekleństwa z Powtórzonego Prawa mówią o chwili, w której mur nie wytrzymuje, i wtedy okazuje się, czym naprawdę było zaufanie.
Ta sama mowa, kilka polskich słów
Najlepszym miejscem, by zobaczyć zakres tego czasownika, jest przemowa asyryjskiego wysłannika pod murami Jerozolimy. Rabszak używa jednego rdzenia raz za razem, bo właśnie o to się spiera: na czym opiera się Ezechiasz.
Wtedy Rabszak powiedział do nich: Powiedzcie Ezechiaszowi: Tak mówi wielki król, król Asyrii: Co to za ufność, na której polegasz?
2Krl 18,19
W następnych zdaniach ten sam rdzeń wraca jako pokładanie ufności, jako namowa, by zaufać, i jako opis tych, którzy ufają faraonowi. UBG oddaje to raz przez ufność, raz przez poleganie, raz przez pokładanie nadziei. Po polsku wygląda to na bogactwo stylu. Po hebrajsku jest to jedno słowo bite w kółko jak młotkiem i cała przemowa jest o nim.
Tak mówi Pan: Przeklęty człowiek, który ufa człowiekowi i który czyni ciało swoim ramieniem, a od Pana odstępuje jego serce.
Jr 17,5
Jeremiasz robi to samo przeciwstawienie w dwóch sąsiednich wersetach: przeklęty jest ten, kto opiera się na człowieku, błogosławiony ten, kto opiera się na Jahwe. Czasownik jest identyczny, zmienia się tylko punkt podparcia. To nie jest kontrast między złą a dobrą emocją, lecz między dwiema rzeczami, na których można stanąć.
Bezpieczeństwo z tego samego rdzenia
Rzecz, której polszczyzna nie pokazuje wcale: to samo gniazdo daje słowa o spokoju i bezpieczeństwie. Gdy Księga Sędziów opisuje mieszkańców Lajisz, mówi o ludziach żyjących beztrosko i bezpiecznie, a stoją tam formy tego samego rdzenia co ufać.
Poszło więc tych pięciu mężczyzn i przybyli do Lajisz. I zobaczyli, że lud, który w nim był, mieszkał beztrosko, według zwyczaju Sydończyków, spokojnie i bezpiecznie, i że nie było władcy, który by ich trapił w tej ziemi. Ponadto byli daleko od Sydończyków i nie mieli z nikim żadnych interesów.
Sdz 18,7
To ustawia całe pojęcie. Batach nie nazywa najpierw przekonania, tylko sytuację kogoś, kto nie musi się rozglądać. Ufność jest tu stanem, w którym można spać. Dlatego w psalmach sąsiaduje z brakiem lęku, a nie z natężeniem przeżyć.
Lecz ja zaufałem twemu miłosierdziu; moje serce rozraduje się twoim zbawieniem.
Ps 13,5
Ufaj Panu i czyń dobrze; będziesz mieszkał na ziemi i na pewno będziesz nakarmiony.
Ps 37,3
Wezwanie z Psalmu 37 nie dotyczy tego, co ktoś przeżywa w środku. Jest połączone z czynieniem dobra i z mieszkaniem w ziemi, czyli z rzeczami sprawdzalnymi z zewnątrz.
Ufaj Panu z całego swego serca i nie polegaj na swoim rozumie.
Prz 3,5
Przysłowia stawiają obok siebie batach i drugi czasownik, oddany tu jako polegać. Po polsku brzmi to jak jedno wezwanie powtórzone dwa razy, raz na tak i raz na nie. Po hebrajsku są to dwa różne słowa i dwa różne obrazy: położenie ciężaru z jednej strony, podparcie się z drugiej.
Gdzie polszczyzna odwraca role
Zdarza się, że UBG używa wyrazu ufać tam, gdzie stoi zupełnie inny czasownik, a batach oddaje przez poleganie. Tak jest w Psalmie 118.
Lepiej ufać Panu, niż polegać na człowieku.
Ps 118,8
Pierwsze słowo to chasa, czyli schronić się, schować się pod czymś. Drugie to batach. Polski czytelnik dostaje zdanie, w którym ufanie jest lepsze od polegania, i naturalnie bierze pierwsze za coś duchowego, a drugie za coś przyziemnego. W hebrajskim ta hierarchia nie istnieje. Są dwa obrazy — ucieczka pod osłonę i oparcie ciężaru — a lepsze jest to, co dotyczy Jahwe, nie to, które słowo brzmi wznioślej.
Czego nie wiemy
Nie jest pewne, co było w tym rdzeniu pierwsze: opieranie się na czymś czy stan bezpieczeństwa. Słowniki wywodzą go raz z jednego, raz z drugiego, powołując się na języki pokrewne, a w samym Piśmie oba znaczenia występują obok siebie od początku i żadne nie wygląda na wtórne.
Otwarte jest również pytanie, czy prorocy używają tego słowa jako terminu religijnego, czy politycznego. Zarzut opierania się na Egipcie dotyczy realnego sojuszu wojskowego; Izajasz stawia ten sam czasownik przy rydwanach. Czy oskarżenie o bałwochwalstwo jest tu obrazem dla wyboru politycznego, czy odwrotnie, tekst nie rozstrzyga i obie lektury dają się utrzymać.
Zobacz też: Jahwe · Księga Sędziów · Izajasz · Ezechiasz — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
