Rzeczownik anathema (ἀνάθεμα, G0331) występuje w Nowym Testamencie sześć razy. Powstał od czasownika oznaczającego położenie czegoś na wierzchu, odłożenie — to, co się kładzie w świątyni jako dar. Grecka końcówka wskazuje na wynik: rzecz odłożona, oddana i przez to wyjęta ze zwykłego obiegu.
Hebrajskie tło
Za tym wyrazem stoi hebrajskie cherem (H2764), które w Tanach pada trzydzieści osiem razy. Oznacza rzecz oddaną Bogu nieodwołalnie — i właśnie ta nieodwołalność jest istotą pojęcia. Przepis Księgi Kapłańskiej stwierdza, że takiej rzeczy nie wolno ani sprzedać, ani wykupić.
Natomiast każda rzecz poświęcona, którą kto poświęca Panu ze wszystkiego, co ma – czy to z ludzi, czy ze zwierząt, czy z pola swojej posiadłości – nie będzie sprzedawana ani wykupiona, bo wszelka rzecz poświęcona jest najświętsza dla Pana.
Kpł 27,28
Ta sama kategoria opisuje los Jerycha. Miasto zostaje oddane Bogu, co w tym przypadku oznacza zniszczenie, a nie przekazanie do przybytku.
I miasto będzie przeklęte dla Pana, ono samo i wszystko, co się w nim znajduje. Tylko nierządnica Rachab zostanie przy życiu, ona i wszyscy, którzy są z nią w domu, gdyż ukryła posłańców, których wysłaliśmy.
Joz 6,17
Lecz synowie Izraela dopuścili się przestępstwa na tym, co przeklęte. Akan bowiem, syn Karmiego, syna Zabdiego, syna Zeracha, z pokolenia Judy, wziął z tego, co przeklęte. I zapłonął gniew Pana przeciw synom Izraela.
Joz 7,1
Widać stąd dwa bieguny jednego pojęcia: oddane Bogu może znaczyć poświęcone albo skazane. Wspólne obu jest to, że rzecz przestaje należeć do ludzi i nie ma drogi powrotnej.
Sześć zdań Nowego Testamentu
W Dziejach rzeczownik pojawia się w opisie zobowiązania, jakie wzięli na siebie spiskowcy — związali się nim tak, że nie mogli się wycofać.
Przyszli oni do naczelnych kapłanów i starszych i powiedzieli: Związaliśmy się przysięgą, że nie weźmiemy nic do ust, dopóki nie zabijemy Pawła.
Dz 23,14
W listach padają cztery zdania. Dwa dotyczą głoszenia innej ewangelii, jedno wyznania o Mesjaszu, jedno braku miłości do Pana.
Lecz choćbyśmy nawet my albo anioł z nieba głosił wam ewangelię inną od tej, którą wam głosiliśmy, niech będzie przeklęty.
Ga 1,8
Jak powiedzieliśmy przedtem, tak i teraz znowu mówię: Gdyby wam ktoś głosił ewangelię inną od tej, którą przyjęliście, niech będzie przeklęty.
Ga 1,9
Dlatego oznajmiam wam, że nikt, kto mówi przez Ducha Bożego, nie powie, że Jezus jest przeklęty. Nikt też nie może powiedzieć, że Jezus jest Panem, jak tylko przez Ducha Świętego.
1Kor 12,3
Jeśli ktoś nie miłuje Pana Jezusa Chrystusa, niech będzie przeklęty. Maranatha.
1Kor 16,22
Zdanie Pawła o sobie
Osobno stoi Rz 9,3, gdzie Paweł mówi, że pragnąłby sam być odłączony za swoich braci. Użycie tego właśnie rzeczownika mówi, jak daleko sięga to życzenie.
Pragnąłbym bowiem sam być odłączony od Chrystusa za moich braci, za moich krewnych według ciała.
Rz 9,3
Co ginie po polsku
Ginie nieodwołalność. Polskie niech będzie przeklęty brzmi jak wyrażenie gniewu albo jak formuła wykluczenia ze wspólnoty, którą można cofnąć. Grecki rzeczownik odsyła do kategorii, z której nie ma wykupu — to jest w niej najostrzejsze.
Ginie też dwoistość pojęcia. To samo słowo obejmuje dar złożony w świątyni i miasto skazane na zagładę. Polszczyzna widzi tylko drugi biegun, bo używa wyrazu przekleństwo; pierwszy znika całkowicie.
Ginie wreszcie ciężar Rz 9,3. UBG oddaje rzeczownik jako odłączony, co jest trafne co do kierunku, ale znacznie łagodniejsze niż oryginał. Paweł nie mówi o odsunięciu się, tylko o wejściu w kategorię, z której się nie wraca.
Warto zauważyć, że pokrewny czasownik anathematizo (G0332) w Dz 23,12 i w Mk 14,71 UBG oddaje jako zobowiązać się przysięgą i jako zaklinać się. To znów ten sam rdzeń i znów inne polskie słowo.
Kiedy nastał dzień, niektórzy spośród Żydów zebrali się i zobowiązali się przysięgą, że nie będą jeść ani pić, dopóki nie zabiją Pawła.
Dz 23,12
Co sporne
Ga 1,8–9 bywa czytane jako formuła wykluczenia z określonymi skutkami wspólnotowymi albo jako oddanie sprawy pod Boży sąd bez żadnej procedury ludzkiej. Zakres słowa przemawia raczej za drugim odczytem, bo kategoria dotyczy przekazania czegoś Bogu, a nie decyzji zgromadzenia — ale nie jest to dowód, bo w Tanach cherem bywa również orzekany i wykonywany przez ludzi.
Sporne jest także, jak czytać 1 Kor 16,22, gdzie zdanie o braku miłości do Pana stoi w liście tuż obok pozdrowień i modlitewnego wołania. Jedni widzą tu formułę liturgiczną zamykającą list, inni ostrzeżenie skierowane do konkretnych osób w Koryncie. Sam rzeczownik nie rozstrzyga, w jakim trybie zdanie zostało wypowiedziane.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy pierwsi czytelnicy listów słyszeli w tym wyrazie hebrajską kategorię cherem, czy odbierali go jako zwykłe greckie przekleństwo. Nie wiemy, jakie skutki praktyczne miało to zdanie w Galacji — list ich nie opisuje. Nie wiemy wreszcie, czy Paweł w Rz 9,3 formułuje realne życzenie, czy figurę retoryczną wyrażającą skalę troski; grecki tryb czasownika bywa czytany na oba sposoby.
