Rzeczownik anamnesis (ἀνάμνησις, G0364) pada w Nowym Testamencie cztery razy — i to wszystko. Trzy razy w słowach ustanowienia Wieczerzy, raz w liście do Hebrajczyków. Tak wąski zasób oznacza, że każde użycie waży podwójnie, a wnioski trzeba stawiać ostrożnie, bo nie ma z czym porównywać.
Cztery miejsca, dwa polskie słowa
Zacznijmy od kompletu. Poniżej trzy z czterech wystąpień; czwarte, 1 Kor 11,25, powtarza formułę z wersetu poprzedniego przy kielichu.
Wziął też chleb, złożył dziękczynienie, połamał i dał im, mówiąc: To jest moje ciało, które jest za was dane. To czyńcie na moją pamiątkę.
Łk 22,19
A gdy złożył dziękczynienie, połamał i powiedział: Bierzcie i jedzcie, to jest moje ciało, które za was jest łamane. Czyńcie to na moją pamiątkę.
1 Kor 11,24
A jednak przez te ofiary każdego roku odbywa się przypominanie grzechów.
Hbr 10,3
Trzykrotnie UBG pisze o pamiątce, raz o przypominaniu. Różnica nie jest przypadkowa — w liście do Hebrajczyków chodzi o coroczne postawienie grzechów przed oczy, a nie o obchodzenie święta. Jeden grecki wyraz obsługuje obie sytuacje, polski nie.
Czynne przywołanie, nie nastrój
Wyraz jest złożeniem przedrostka oznaczającego ruch w górę lub powtórzenie z rdzeniem oznaczającym pamięć. Nazywa czynność, a nie stan. To nie jest wspomnienie, które przychodzi samo, lecz działanie: postawienie czegoś na nowo przed oczy — swoje albo cudze.
Widać to w Hbr 10,3. Autor nie mówi, że ofiary wywoływały u ludzi nastrój skruchy. Mówi, że przez nie dokonywało się coroczne wystawienie grzechów. Sprawcą jest obrzęd, nie emocja. Ten sam kierunek jest w słowach przy chlebie: uczniowie mają coś czynić, nie coś czuć.
Hebrajskie tło: zikkaron
Wieczerza zostaje ustanowiona podczas Paschy, a Pascha ma w Torze własne określenie pamiątki — zikkaron (זִכָּרוֹן, H2146), rzeczownik występujący w Tanach dwadzieścia cztery razy.
Ten dzień będzie dla was pamiątką i będziecie go obchodzić jako święto dla Pana po wszystkie pokolenia. Będziecie go obchodzić jako ustawę wieczną.
Wj 12,14
Także w dniu waszej radości, w wasze uroczyste święta oraz podczas waszych nowiów zadmiecie w trąby przy waszych ofiarach całopalnych i przy waszych ofiarach pojednawczych; będą one dla was pamiątką przed waszym Bogiem. Ja jestem Pan, wasz Bóg.
Lb 10,10
Zwróćmy uwagę na kierunek w drugim zdaniu: trąby mają być pamiątką przed Bogiem. Nie chodzi więc wyłącznie o to, że lud sobie coś przypomina. Podobnie działa azkarah (אַזְכָּרָה, H0234), siedmiokrotnie użyta w Torze nazwa spalanej części ofiary pokarmowej.
I przyniesie ją do synów Aarona, kapłanów, a kapłan weźmie stamtąd pełną garść tej mąki pszennej wraz z oliwą i całym kadzidłem i spali to na ołtarzu jako pamiątkę. To jest ofiara ogniowa, miła woń dla Pana.
Kpł 2,2
Wówczas ten mąż przyprowadzi swoją żonę do kapłana i przyniesie ofiarę za nią – jedną dziesiątą efy mąki jęczmiennej. Nie wyleje na nią oliwy ani nie nałoży na nią kadzidła, gdyż jest to ofiara podejrzenia, ofiara pamięci, przypominająca grzech.
Lb 5,15
Ostatni werset jest szczególnie bliski Hbr 10,3: ofiara nazwana jest przypominającą grzech. To dokładnie ta sama logika — obrzęd, który stawia sprawę na widoku.
Co ginie po polsku
Ginie czynność. Polska pamiątka to najczęściej przedmiot: coś, co się przechowuje na półce. Grecki wyraz nazywa akt, a nie rzecz. Zdanie o czynieniu na pamiątkę mówi więc: róbcie to jako przywołanie, jako postawienie wydarzenia przed oczy.
Ginie kierunek. Nasze słowo zakłada, że pamięta człowiek. Hebrajskie tło pokazuje pamiątkę stawianą także przed Bogiem, a Tanach mówi wprost o tym, że Bóg pamięta o przymierzu i o ludziach.
Bóg usłyszał ich jęk i wspomniał Bóg na swoje przymierze z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem.
Wj 2,24
Ginie wreszcie związek z Paschą. Polski czytelnik dostaje w Ewangelii pamiątkę, a w Księdze Wyjścia również pamiątkę, ale nie ma jak sprawdzić, że stoją za tym różne wyrazy w różnych językach, złączone wspólnym zwyczajem. Wieczerza zostaje ustanowiona wewnątrz obrzędu, który sam już był pamiątką.
Co sporne
Spór dotyczy tego, co dokładnie dzieje się podczas takiego przywołania. Jedni czytają anamnesis jako uroczyste wspominanie przez zgromadzenie. Drudzy podkreślają, że w Torze pamiątka bywa skierowana ku Bogu, i wyprowadzają stąd wnioski o charakterze samego obrzędu. Trzeci nurt wskazuje na Hbr 10,3 i twierdzi, że wyraz zawiera element uobecnienia.
Trzeba powiedzieć wprost: cztery wystąpienia to za mało, by rozstrzygnąć taki spór leksykalnie. Etymologia złożenia mówi tyle, że chodzi o czynne przywołanie — i ani słowa więcej o tym, co się przy nim dzieje. Kto z jednego rzeczownika wyprowadza rozbudowaną naukę o Wieczerzy, obciąża wyraz ciężarem, którego ten nie uniesie. Rozstrzygać trzeba na podstawie całości nauczania, nie na podstawie hasła.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jakie dokładnie słowo padło w aramejskim albo hebrajskim zdaniu Jeszui podczas Paschy; mamy grecki zapis, nie zapis mowy. Nie wiemy, czy uczniowie usłyszeli w nim odniesienie do konkretnego obrzędu Tory, czy do zwyczajnego sensu przywoływania pamięci. Nie wiemy wreszcie, jak odróżnić anamnesis od pokrewnego hypomnesis (ὑπόμνησις, G5280), który pada trzy razy i również bywa tłumaczony jako przypominanie — dawni komentatorzy widzieli tu różnicę między przywołaniem własnym a przypomnieniem z zewnątrz, ale przy tak małej liczbie wystąpień takiego podziału nie da się sprawdzić.
