Zwrot o znalezieniu łaski w czyichś oczach brzmi dziś wyłącznie religijnie. W Biblii jest odwrotnie: to formuła z języka codziennego, którą posługiwano się wobec każdego, kto miał nad mówiącym władzę — brata, pana, urzędnika, króla. Dopiero na tym tle widać, co robi tekst, gdy stosuje ją do Boga.
Zwrot z życia, nie ze świątyni
Lot mówi tak do posłańców, którzy właśnie wyprowadzili go z miasta. Formuła otwiera prośbę i sygnalizuje, kto tu jest zależny od czyjej decyzji:
Oto twój sługa znalazł łaskę w twoich oczach i pomnożyłeś swoje miłosierdzie, które mi wyświadczyłeś, ratując mi życie; ale ja nie mogę uciec na tę górę, bo może dosięgnie mnie jakieś nieszczęście i zginę.
Rdz 19,19
Jakub przygotowuje spotkanie z Ezawem i wysyła posłów z komunikatem ułożonym według tej samej reguły — najpierw wyliczenie majątku, potem formuła:
Mam woły, osły i owce, służących i służące, a posyłam oznajmić to memu panu, żebym znalazł łaskę w twoich oczach.
Rdz 32,5
A gdy do spotkania dochodzi, tłumaczy nią sens całego wysłanego naprzód stada:
I Ezaw zapytał: Co znaczy cały ten obóz, z którym się spotkałem? Jakub odpowiedział: Abym znalazł łaskę w oczach mego pana.
Rdz 33,8
Tak samo działa to w Egipcie. Zdanie o Józefie i Potifarze pokazuje, że zwrot nie ma w sobie nic z religii — opisuje zwykły awans w domu przełożonego:
I Józef znalazł łaskę w jego oczach, i służył mu. Uczynił go zarządcą swego domu i wszystko, co miał, oddał w jego ręce.
Rdz 39,4
Rut używa go jako cudzoziemka wobec właściciela pola, a królowa Estera wobec króla, gdy przygotowuje swoją prośbę. Za każdym razem chodzi o to samo: mówiący nie ma tytułu, żeby czegoś żądać, więc odwołuje się do przychylności.
Wtedy upadła na twarz i pokłoniła się aż do ziemi, i powiedziała do niego: Dlaczego znalazłam łaskę w twoich oczach, że zwracasz na mnie uwagę, choć jestem cudzoziemką?
Rt 2,10
Jeśli znalazłam łaskę w oczach króla i jeśli królowi się podoba, aby spełnić moją prośbę i wykonać moje życzenie, to niech przyjdzie król i Haman na ucztę, którą im przygotuję, a jutro uczynię według słowa króla.
Est 5,8
Ten sam zwrot wobec Boga
Na tym tle zdanie o Noem, otwierające całą historię potopu, zyskuje właściwy ciężar. Tekst nie mówi, że Noe zasłużył, tylko że został przyjęty przychylnie — dokładnie tak, jak sługa przez pana:
Ale Noe znalazł łaskę w oczach Pana.
Rdz 6,8
Mojżesz posługuje się tą samą formułą w rozmowie na górze i buduje na niej prośbę. Warto zwrócić uwagę na całą konstrukcję: warunek, prośba, uzasadnienie:
I powiedział: Jeśli znalazłem teraz łaskę w twoich oczach, Panie, niech Pan idzie, proszę, pośród nas, bo ten lud jest twardego karku. Wybacz nasze nieprawości i nasz grzech, a weź nas za dziedzictwo.
Wj 34,9
W innym miejscu Mojżesz używa zwrotu dwa razy w jednym zdaniu — raz jako podstawy prośby, raz jako jej celu:
Teraz więc, jeśli znalazłem łaskę w twoich oczach, ukaż mi, proszę, twoją drogę, żebym cię poznał i żebym znalazł łaskę w twoich oczach. Zważ także, że ten naród jest twoim ludem.
Wj 33,13
Nowy Testament przenosi tę samą konstrukcję na grecki. Anioł mówi do Marii słowami, które w Tanach padały wobec przełożonych, tylko że instancją jest tu Bóg:
Wtedy anioł powiedział do niej: Nie bój się, Mario, znalazłaś bowiem łaskę u Boga.
Łk 1,30
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to czytanie zwrotu jako opisu zasługi. Polskie „znaleźć” sugeruje wysiłek poszukiwania, a hebrajski idiom mówi raczej o rezultacie: ktoś okazał się mile widziany. Decyzja należy do tego, w czyich oczach szuka się łaski, a nie do proszącego.
Drugi błąd jest przeciwny i równie częsty. Skoro chodzi o przychylność, to jakoby postępowanie proszącego nie ma żadnego znaczenia. Tekst mówi inaczej — zdanie o Noem stoi tuż obok opisu jego sprawiedliwości, a zdanie o Józefie obok informacji, że służył wiernie.
Trzeci błąd dotyczy słowa „oczy”. Po polsku brzmi to poetycko, po hebrajsku było zwykłym sposobem mówienia o czyjejś ocenie. Oczy oznaczają tu punkt widzenia i decyzję, a nie spojrzenie ani uczucie. Ta sama logika stoi za innymi zwrotami z oczami — czynić coś prawego w czyichś oczach znaczy postępować zgodnie z jego oceną, a nie sprawiać komuś przyjemność widokiem. Gdy więc tekst mówi, że ktoś znalazł łaskę w oczach Pana, opisuje wynik oceny, a nie wywołane wrażenie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, na ile formuła była w mowie potocznej pustym uprzejmym wtrętem, a na ile realnym uznaniem czyjejś przewagi. Prawdopodobnie bywało różnie, tak jak dziś z uprzejmościami w listach urzędowych, ale tekst nie daje narzędzia, żeby to rozstrzygnąć w poszczególnych miejscach. Nie wiemy też, czy autorzy biblijni odczuwali jakąkolwiek niestosowność w stosowaniu dworskiego zwrotu do Boga, czy przeciwnie — uznawali to za oczywiste, skoro Bóg jest w ich obrazie świata najwyższym władcą. Nic w tekście nie sygnalizuje wahania.
Zobacz też: Tanach · Jakub · Estera — znaczenie imienia · Mojżesz — znaczenie imienia
