Polski idiom o umywaniu rąk znaczy dziś tyle, co odmowa odpowiedzialności, i przylgnął do Piłata. Gest ma jednak starsze źródło w Torze, a zestawienie obu miejsc jest dla Piłata miażdżące.
Gest w Torze
Pwt 21 opisuje procedurę na wypadek znalezienia zabitego, gdy sprawca jest nieznany. Warunek podany jest w pierwszym zdaniu:
Jeśli w ziemi, którą Pan, twój Bóg, daje ci w posiadanie, zostanie znaleziony zabity człowiek leżący na polu, a nie wiadomo, kto go zabił;
Pwt 21,1
Dalej idzie pomiar odległości do okolicznych miast, wybór miasta najbliższego, jałówka, której nigdy nie użyto do pracy, dolina nigdy nieuprawiana, obecność kapłanów, a dopiero potem gest:
I wszyscy starsi tego miasta, które leży najbliżej zabitego, umyją swoje ręce nad jałówką, którą ścięto w dolinie;
Pwt 21,6
I oświadczą: Nasze ręce nie wylały tej krwi i nasze oczy tego nie widziały.
Pwt 21,7
I rzecz najważniejsza — obrzęd nie kończy się na oświadczeniu, tylko na prośbie:
Panie, przyjmij przebłaganie za twój lud Izraela, który odkupiłeś, a nie poczytaj twemu ludowi Izraela niewinnej krwi. I będą oczyszczeni od tej krwi.
Pwt 21,8
Co ten obrzęd robi
Nie jest to uniewinnienie wydawane samemu sobie. Starsi rzeczywiście nie mieli z zabójstwem nic wspólnego, a mimo to ich oświadczenie nie wystarcza: potrzebna jest ofiara, obecność kapłanów i prośba o przyjęcie przebłagania. Cały przepis istnieje dlatego, że nie ma kogo osądzić. Umycie rąk jest w nim gestem bezradności wobec sprawy, której rozstrzygnąć się nie da, a nie sposobem wyjścia ze sprawy, którą się właśnie rozstrzyga.
Piłat
Gdy Piłat zobaczył, że nic nie osiąga, ale przeciwnie, zamieszanie staje się większe, wziął wodę i umył ręce przed tłumem, mówiąc: Nie jestem winny krwi tego sprawiedliwego. To wasza sprawa.
Mt 27,24
Każdy element zostaje odwrócony. W Pwt 21 sprawca jest nieznany — tu sędzia doskonale wie, o kogo chodzi, i sam ma władzę go uwolnić; wers wcześniej pyta przecież, co złego uczynił. W Pwt 21 ręce myją ci, którzy nie mieli z czynem nic wspólnego — tu myje je człowiek, który zaraz potem wydaje wyrok. W Pwt 21 jest jałówka, są kapłani i modlitwa — tu jest woda i tłum. W Pwt 21 obrzęd zamyka sprawę bez sprawcy — u Piłata poprzedza wykonanie wyroku przez niego samego.
Psalmy
Dwa psalmy pokazują, jak ten gest działa, gdy nie jest fasadą:
Umyję w niewinności swoje ręce i obejdę twój ołtarz, Panie;
Ps 26,6
Umycie następuje po niewinności, a nie zamiast niej. Inny psalmista skarży się zresztą, że robił to na próżno, patrząc na powodzenie bezbożnych:
A więc na próżno oczyściłem swoje serce i w niewinności obmywałem ręce.
Ps 73,13
Nie mylić z myciem rąk przed jedzeniem
W Ewangeliach jest jeszcze jedno mycie rąk, zupełnie inne:
Faryzeusze bowiem i wszyscy Żydzi, trzymając się tradycji starszych, nie jedzą, jeśli dokładnie nie umyją rąk.
Mk 7,3
Tam chodzi o czystość obrzędową przed posiłkiem i o tradycję starszych, a nie o krew. Po polsku oba zwyczaje nazywają się tak samo i bywają zlewane w jedno.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwsza pomyłka to uznanie, że Pismo podsuwa tu legalne wyjście. Narrator ocenia scenę inaczej: Piłat sięga po wodę, bo nic nie osiąga. To sprawozdanie z porażki, a nie z rozwiązania.
Druga to przekonanie, że gest zadziałał. Ostatnie zdanie sceny mówi, co Piłat zrobił po umyciu rąk.
Trzecia to czytanie sceny jako rzymskiego zwyczaju odnotowanego mimochodem. Czytelnik znający Pwt 21 słyszy cytat, a cytat jest tu oskarżeniem: użyto formy obrzędu przeznaczonego dla niewinnych.
Czwarta jest polska. Idiom o umywaniu rąk zdążył się usamodzielnić i brzmi neutralnie, jak wycofanie się ze sporu. W scenie chodzi o wyrok śmierci wydany przez człowieka, który przed chwilą stwierdził brak winy oskarżonego.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Piłat znał przepis z Pwt 21 i świadomie go naśladował, czy wykonał gest oczyszczenia znany w jego własnym świecie, a dopiero Mateusz zapisał go dla czytelników słyszących w nim Torę. Nie wiemy, czy jego słowa o niewinności są formułą prawną, czy prywatną opinią o oskarżonym. Nie wiemy wreszcie, dlaczego pozostałe Ewangelie tej sceny nie mają — Marek, Łukasz i Jan opisują to samo przesłuchanie i o umyciu rąk nie wspominają.
Zobacz też: Ofiara (korban) · Mateusz — znaczenie imienia · Marek — znaczenie imienia · Łukasz — znaczenie imienia
