Wśród zabytków punickich jest tekst, który czyta się jak fragment przepisów kultowych z Tory — z tą różnicą, że pochodzi ze świata Kartaginy. Kamienna tablica, znaleziona w Marsylii i wtórnie tam wykorzystana jako budulec, zawiera taryfę ofiarną: wykaz tego, co przy poszczególnych rodzajach ofiar należy się kapłanom, a co zostaje ofiarodawcy.
Jak zbudowany jest ten tekst
Tablica jest dokumentem administracyjnym świątyni. Wylicza kolejno rodzaje ofiar, a przy każdym podaje zwierzę, należność dla kapłana i przeznaczenie części mięsa. Układ jest powtarzalny: nazwa ofiary, rodzaj zwierzęcia, opłata, podział. Na końcu pojawia się klauzula karna wobec kapłana, który pobrałby więcej niż mu przysługuje, oraz wobec ofiarodawcy, który nie uiściłby należności.
To nie jest tekst religijny w sensie modlitwy ani opowieści o bóstwie. To regulamin — sporządzony po to, żeby przy ołtarzu nie było sporu o to, kto dostaje którą część.
Zbieżności z Księgą Kapłańską
Pierwsze rozdziały Księgi Kapłańskiej mają dokładnie taką samą budowę. Kolejno omawiane są rodzaje ofiar, przy każdym określone jest zwierzę, sposób postępowania z krwią i tłuszczem oraz to, która część należy do kapłana.
A takie jest prawo ofiary pojednawczej, którą będzie się składać Panu.
Kpł 7,11
Zbieżna jest też terminologia. Nazwy typów ofiar w tekście punickim są spokrewnione z hebrajskimi — chodzi o wspólne dziedzictwo słownikowe języków zachodniosemickich, w których określenia ofiary całopalnej i ofiary dzielonej między uczestników mają ten sam rdzeń. Podobne są jednostki podziału zwierzęcia i sposób wskazywania, komu przypada skóra.
Wniosek z tego jest ograniczony, ale rzeczywisty: przepisy ofiarnicze Tory nie są konstrukcją oderwaną od świata, w którym powstały. Posługują się gatunkiem tekstu i słownictwem rozpoznawalnym w całym regionie. Izraelita czytający Kpł 1—7 miał do czynienia z formą, którą znał; nowa była treść, nie forma.
Różnice, które są ważniejsze
Popularne omówienia zatrzymują się na podobieństwie. Tymczasem to różnice pokazują, o co w Torze chodzi.
Po pierwsze, taryfa punicka jest cennikiem. Ustala kwoty pieniężne należne kapłanom za obsługę ofiary. W Torze kapłan nie pobiera zapłaty za czynność — otrzymuje wyznaczoną część ofiary, ponieważ nie ma działu w ziemi. To zupełnie inna konstrukcja utrzymania stanu kapłańskiego.
Po drugie, punicki dokument reguluje wyłącznie stronę rozliczeniową. Nie mówi, kto może się zbliżyć, w jakim stanie i po co. Tora obudowuje ofiarę pojęciem czystości i świętości, wiąże ją z przebaczeniem i z przymierzem, a znaczną część przepisów poświęca nie podziałowi mięsa, lecz temu, czym ofiara jest wobec Jahwe.
Po trzecie, świat kartagiński znał ofiary z dzieci, poświadczone zarówno archeologicznie, jak i w źródłach pisanych. Tora zakazuje tego w słowach najmocniejszych, jakie zna, i wielokrotnie wraca do tego zakazu przez proroków. Podobieństwo formularza nie oznacza podobieństwa kultu.
Czego to nie dowodzi
Taryfa z Marsylii nie dowodzi, że przepisy Księgi Kapłańskiej zapożyczono z Kartaginy, ani odwrotnie. Oba teksty korzystają ze wspólnego zaplecza językowego i gatunkowego obszaru zachodniosemickiego, a kierunku zależności nie da się z takiego podobieństwa wyprowadzić. Zbieżność struktury nie jest dowodem kontaktu.
Tablica nie datuje też Księgi Kapłańskiej. Bywa przywoływana w sporach o czas powstania przepisów kultowych, ale w obie strony: jedni widzą w niej dowód archaiczności takiego formularza, inni wskazują, że sam zabytek jest znacznie późniejszy niż epoka, w której Tora umieszcza nadanie przepisów. Ani jedno, ani drugie nie wynika z tekstu wprost.
Nie wiemy wreszcie, jak taryfa działała w praktyce ani czy wszystkie świątynie punickie stosowały ten sam cennik. Zostaje rzecz mniejsza i pewna: mamy z tego świata dokument, który pozwala zobaczyć przepisy Kpł 1—7 na tle, na jakim je czytano — i dopiero na tym tle widać, co w nich jest zwyczajem regionu, a co jest odrębne.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Ofiara (korban) · Jahwe
