Zabytek, który sam podaje liczbę lat
Starożytny Egipt rzadko liczy czas inaczej niż latami panowania aktualnego władcy. Dlatego każdy zabytek, który odwołuje się do odległej przeszłości i podaje odstęp w latach, jest dla chronologii materiałem pierwszorzędnym. Stela odnaleziona w Tanisie jest właśnie takim przypadkiem. Wystawiona za Ramzesa II, upamiętnia czterysta lat, które upłynęły od ustanowienia kultu boga Seta w Awaris.
Stela trafiła do Tanis tak samo jak reszta tamtejszych ramessydzkich zabytków — została tam przewieziona, gdy przenoszono stolicę. Jej pierwotnym miejscem był rejon Awaris i Pi-Ramzes, czyli okolica dzisiejszego Kantiru, i to do tamtejszej świątyni się odnosi.
Set w stroju cudzoziemca
Na płycie przedstawiono władcę składającego ofiarę Setowi. Sposób ukazania boga jest w tym wypadku istotny: Set nosi tu strój i nakrycie głowy typu azjatyckiego, a nie egipski. Nie jest to przypadek. Set był bóstwem, którego Egipcjanie utożsamiali z bogiem burzy czczonym w Lewancie, i przez to stał się patronem obcych władców Delty. Kult Seta w Awaris to więc kult, w którym egipska i semicka warstwa religijna zrosły się w jedno — dokładnie tak, jak zrastała się tam ludność.
Do czego służy ta liczba
Czterysta lat wstecz od panowania Ramzesa II prowadzi w okolice epoki hyksoskiej. Stela jest więc dla egiptologów kotwicą: pozwala oszacować, kiedy w Awaris ustanowiono kult, którego kontynuatorem czuła się dynastia ramessydzka, i wiąże tę dynastię z tradycją religijną Delty. Bywa też używana jako argument w rekonstrukcjach chronologii drugiego okresu przejściowego, choć trzeba przyznać, że nie wszyscy czytają ją tak samo — sporne pozostaje, czy chodzi o rocznicę pojedynczego wydarzenia, czy o początek liczonej ery.
Dla czytelnika Biblii ma to znaczenie pośrednie, ale realne. Psalm 78 lokalizuje działanie Boga w Egipcie na polu Soanu, a więc w tej właśnie części Delty, w której stała świątynia Seta i w której mieszkała ludność semicka.
Przed ich ojcami czynił cuda w ziemi Egiptu, na polu Soanu.
Ps 78,12
Czterysta a czterysta trzydzieści
Tu trzeba postawić sprawę jasno, bo w popularnych opracowaniach robi się z tego zbieżność, której nie ma. Księga Wyjścia podaje własną liczbę.
A czas przebywania synów Izraela, którzy mieszkali w Egipcie, wynosił czterysta trzydzieści lat.
Wj 12,40
Podobieństwo liczb jest przypadkowe i nic z niego nie wynika. Stela liczy lata od ustanowienia kultu bóstwa w konkretnej świątyni — to wydarzenie religijne z egipskiego kalendarza, bez związku z jakąkolwiek grupą ludności. Werset liczy lata pobytu synów Izraela w Egipcie, czyli okres życia ludu. Punkty początkowe są inne, przedmiot liczenia jest inny, a systemy rachuby czasu nie są ze sobą powiązane. Zestawianie ich, żeby uzyskać potwierdzenie, jest zabiegiem arytmetycznym, a nie historycznym.
Czego to nie dowodzi
Stela nie datuje Wyjścia, nie wymienia Izraela ani żadnej obcej grupy ludności i nie potwierdza liczby czterystu trzydziestu lat. Nie rozstrzyga też, kiedy dokładnie zaczęła się semicka obecność w Delcie — mówi tylko, kiedy według pamięci ramessydzkiej ustanowiono w Awaris kult, i sama ta data jest wyliczeniem dokonanym wieki po fakcie przez ludzi, którzy mieli w tym interes polityczny.
Jej realna wartość leży gdzie indziej: to twardy dowód na to, że dynastia panująca w epoce, w której zwykle umieszcza się wydarzenia Księgi Wyjścia, świadomie odwoływała się do tradycji hyksoskiej Delty i uważała ją za własną przeszłość. To mówi coś o charakterze tego regionu. Nie mówi nic o tym, co się w nim wydarzyło jednemu ludowi.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Świątynia (Bejt haMikdasz) · Księga Wyjścia
