Sela (סֶ֫לָה, H5542) występuje w Tanach siedemdziesiąt cztery razy: siedemdziesiąt jeden razy w Psalmach i trzy razy w trzecim rozdziale Księgi Habakuka. Nigdzie indziej. Jest jednym z kilku wyrazów, które polskie przekłady zostawiają w tekście nieprzetłumaczone nie dlatego, że są imionami, lecz dlatego, że nikt nie wie, co znaczą.
Jak to wygląda w tekście
Wielu mówi o mojej duszy: Nie ma dla niego ratunku u Boga. Sela.
Ps 3,2
Psalm trzeci ma trzy takie miejsca — po drugim, czwartym i ósmym wersecie. Rozdzielają one wypowiedź na człony: skarga, wysłuchanie, wyznanie ufności. To najczęstsza obserwacja o tym słowie i jedyna, która wynika wprost z rozmieszczenia: Sela stoi tam, gdzie kończy się myśl.
Statystyka jest tu wyjątkowo jednoznaczna. Na siedemdziesiąt jeden wystąpień w Psalmach aż sześćdziesiąt dziewięć razy Sela jest ostatnim słowem wersetu. Tylko dwa razy stoi w środku — w Psalmie 55 i w Psalmie 57 — i w obu wypadkach wypada dokładnie na granicy zdania, więc wyjątek potwierdza regułę zamiast ją psuć.
Związek z nagłówkami muzycznymi
Sela pojawia się w trzydziestu dziewięciu psalmach. Dwadzieścia osiem z nich ma w nagłówku wyraz, który polskie wydania oddają zwrotem o przewodniku chóru — czyli zdecydowana większość. Psalmów z takim nagłówkiem jest w całym Psałterzu pięćdziesiąt pięć, więc związek jest wyraźny, choć niepełny: bywają psalmy z nagłówkiem i bez Seli oraz z Selą i bez nagłówka.
Raz stoi obok drugiego zagadkowego wyrazu, który UBG również zostawia bez tłumaczenia.
Pan dał się poznać, gdy odbył sąd, w dzieła swoich rąk uwikłał się niegodziwy. Higgajon. Sela.
Ps 9,16
Higgajon występuje w całej Biblii cztery razy i w pozostałych trzech miejscach oznacza raczej rozmyślanie albo dźwięk instrumentu. Zestawienie obu słów w jednym miejscu jest jedyną wskazówką kontekstową, jaką mamy — i jest wskazówką słabą.
Poza Psałterzem
Bóg szedł z Temanu, Święty z góry Paran, Sela! Jego majestat okrył niebiosa, ziemia była pełna jego chwały.
Ha 3,3
Trzeci rozdział Habakuka nie jest zwykłym proroctwem. Ma nagłówek wskazujący na modlitwę, ma na końcu adnotację dla przewodnika chóru z instrumentami strunowymi i ma trzy razy Selę. Innymi słowy: jedyne miejsce poza Psałterzem, w którym pojawia się to słowo, jest tekstem zbudowanym jak psalm. To najmocniejszy argument za tym, że chodzi o wskazówkę wykonawczą, a nie o element treści.
Twój łuk został obnażony z powodu przysięgi wypowiedzianej pokoleniom. Sela. Podzieliłeś ziemię rzekami.
Ha 3,9
Co proponują tłumacze
Najczęstsze rozwiązania są dwa. Pierwsze: pauza — instrumentalna przerwa albo moment ciszy na zastanowienie. Drugie: podniesienie — wzmocnienie głosu lub instrumentów, wywiedzione z czasownika salal, znaczącego usypywać, podnosić, budować drogę w górę; czasownik ten występuje dwanaście razy i w Psalmie 68 UBG oddaje go wezwaniem do wywyższania. Trzecie rozwiązanie polega na przyjęciu, że to skrót notacji muzycznej, którego znaczenie przepadło razem z wykonawstwem.
Starożytny przekład grecki oddał je słowem diapsalma, kojarzonym z przerwą instrumentalną — co jest ciekawe, ale niczego nie rozstrzyga, bo znaczenie samego diapsalma również jest niepewne. Polskie wydania idą inną drogą i po prostu przepisują hebrajski wyraz literami łacińskimi.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co Sela znaczy. To rzadki przypadek, w którym uczciwa odpowiedź brzmi właśnie tak, bez zastrzeżeń zmiękczających. Nie ma ani jednego wersetu, który by je definiował, ani jednego, w którym stałoby w zdaniu jako zwykła część mowy z widoczną funkcją składniową.
Nie wiemy też, czy należy do tekstu, czy do zapisu wykonawczego. Jeśli jest wskazówką dla muzyków, to znajduje się w Biblii mniej więcej na tych samych prawach co nagłówki psalmów — jest częścią przekazanego tekstu, ale nie częścią wypowiedzi psalmisty. Jeśli natomiast jest wykrzyknieniem należącym do modlitwy, to każde jego pominięcie w czytaniu zubaża tekst. Rozstrzygnięcia nie ma i nie będzie, dopóki nie znajdzie się źródło opisujące praktykę śpiewu w świątyni.
Warto przy tym powiedzieć wprost, czego z tego słowa wyprowadzać nie wolno. Sela nie jest szyfrem, nie liczy się jego wystąpień w poszukiwaniu ukrytych wzorów i nie da się z niego wyczytać nauki, której nie ma gdzie indziej. Wyraz o nieznanym znaczeniu jest złym fundamentem dla czegokolwiek poza ostrożnością.
